Author: Институт перевода Библии
Date: 2022-08-27T15:55:42.654493+00:00

Таврат: Чыгъыш

Таврат: Чыгъыш

1. Баш Сёз

1. Чыгъыш

1. Сёзлюк (Таврат)

2. Тайпа-тухум

3. Карталар (Таврат)

Баш Сёз

Тавратгъа гиришив

Гьюрметли охувчу!

Таврат – Сыйлы Язывланы биринчи гесеги. О беш китапдан амалгъа гелген: Яратылыв, Чыгъыш, Левили, Санавлар ва Къанунну Такрары. Таврат деген англав адатлы гьалда «къанун» деп таржума этиле. Тек бу атлыкъ ягьуди тилден «насигьат этмек», «уьйретмек» деген маъналары булангъы ишликлерден амалгъа гелген, шо саялы бу сёзню бирдагъы маънасы «насигьат этив, уьйретив» бола.

Тавратны ичинде ону авторлугъун токъташдырар йимик тувра гёрсетивлер ёкъ. Тек ягьудилер де, Исаны якъчылары да, бусурманлар да Таврат Муса пайхаммаргъа тюшюрюлген деп бир тавушдан токъташдыра. Тавратдагъы бары да калималаны, шоланы ким язгъан буса да, иман салгъанлар учун Оьзю Аллагь айтгъан.

Таврат Эсги Разилешивню оьзеги болуп токътай. Эсги Разилешивню бары да китапларында дегенлей Тавратгъа асасланывлар бар. Забурда Таврат макъталып йырлана. Тарихи китапларда Исрайылны муъмин башчылары Тавратгъа гёре юрюме къасткъыла болгъан ва олар бютюн халкъны да шо ёлда юрюме чакъыра болгъан деп эсгериле. Пайхаммарланы китаплары Тавратгъа тынглама чакъыра.

Таврат Сыйлы Язывлагъа хас болгъан дюнья къаравну кюрчюсюдюр. Бу китап инсан оьзюню Аллагь булангъы аралыкъларын къурма тюшеген аслу ёлланы суратлап бере. Инсан янгыз Аллагьны буйрукъларын кюте ва шолагъа таби бола туруп яшама герек – муна бютюн Тавратдан къызыл сызакъ болуп оьтеген аслу ой.

Таврат инг башлап не болгъаны гьакъында хабарлай ва гележекде не болажакъны сырыны пердесин ачып бере (Яратылыв 49:1).

Аллагь бир башлап Ибрагьимге, сонг буса Исрайылны халкъына кёп керенлер булай ваъда этген: «Мен сизин Аллагьыгъыз болажакъман, сиз буса Мени халкъым болажакъсыз» (Яратылыв 17:7-8; Чыгъыш 6:7; Левилилер 26:12; Къанунну Такрары 29:13). Тавратны савлай ичделиги шо ваъданы айланасында къурулгъан. «Разилешивню шо къануну» Аллагь бары да инсанланы оьзюне багъып бакъдырагъан тарихи барышны аслу мурадын гёрсете. Аллагь шо мурат булан Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъан ва Синай тавну къырыйында олар булан Разилешив бегетген (Чыгъыш 19:5-6).

Исрайыллылар Синай тавну къырыйында Аллагьны танглагъан халкъы бола. Шо аралыкълар сыйлы Разилешив булан бегетиле. Тавратны яртысындан кёп яны шону суратлавгъа багъышлангъан. Китапда Аллагьны халкъы болмакъ учун исрайыллылар кютме борчлу буйрукълар ва яшавлукъ къайдалар берилген. Тавратда Исрайылны халкъыны гьакъындагъы хабар Муапны топурагъында Муса оьлген мюгьлетде тамамлана (Къанунну Такрары 34:5). Сонг шо хабар Нунну уланы Ясуаны, Башчыланы ва Эсги Разилешивню оьзге тарихи китапларында узатыла.

Тавратны беш де китабы аламланы яратгъан Аллагь оьзтерече халкъны амалгъа гелтирегени гьакъында хабарлай. Шо халкъдан таба дюньядагъы бары да инсанланы шабагьатламакъ учун, Аллагь оланы Оьзюне къуллукъ этме чакъыра.

Къумукъ тилге Библияны дагъы да шулай китаплары таржума этилген: Яратылыв, Айтывлар, Забур, Аюб, Пачаланы китаплары, Янгы Разилешив.

Биз бу китапны гьазирлевде ортакъчылыкъ этгенлени барысына да – таржумачыгъа, редакторлагъа, суратчылагъа – гьакъ юрекден разилигибизни билдиребиз.

Библияны таржумасыны институту

Чыгъыш

Чыгъыш

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

«Тавратны» экинчи китабы Исрайылны халкъыны амалгъа геливюн – Якъубну наслуларыны Мисридеги есирликден азат болувун ва олагъа Къанунну савгъат этивню суратлай. Бу агьвалатлар гьалиден уьч минг йыллардан да кёп алъякъда юрюлген (тарихчилени арасында шо агьвалатланы мекенли тархларына байлавлу бирлик ёкъ).

Китапны биринчи гесегинде (1–19-нчу башларда) Мусаны гьакъында хабар юрюле. Аллагь Мусаны Оьзюню халкъын Мисриден чыгъарсын деп танглай. Китапны экинчи гесегинде буса (20–40-нчы башлар) Аллагьны Оьзюню халкъы булангъы Разилешивю, Къанунну савгъат этивю гьакъында сёйлене. Аллагьны он буйругъу Къанунну оьзеги болуп токътай (20:2-17). Эсгермеге герек, тап шо буйрукълар гьалиги девюрде кёп халкъланы къылыкъ къайдаларыны кюрчюсю болуп токътагъан.

Аллагь Мусагъа ва къалгъан халкъгъа бир ягъадан Оьзюню къанунларын, токъташдырывларын, Оьзюню хасиятын ва герти атын ачыкъ эте. Ол Мусагъа къурбан этеген ерни, Сыйлы чатырны нечик къурма тарыкъны мекенли кюйде англатып бере. Сыйлы чатыр буса исрайыллылар оьзлер булан алып юрюме герекли сыйлы ери, ичинде Аллагь Оьзюню халкъыны арасында болма тарыкълы ери болгъан (25–30-нчу башлар). Аллагь ягъадан къарап турмай; Ибрагьимни, Исакъны ва Якъубну наслуларын азат этмек учун, олагъа Оьзю де ваъда этгени йимик, Ол дюньядагъы тарихи барышгъа баш къоша. Шо бир вакътини ичинде китапда инсанлар гьар абатда Мусагъа гёрсетеген къаршы турувланы гьакъында да сёз юрюле: гьамангъы къулчулукъ олагъа белгисиз азатлыкъдан эсе къоркъунчсуз гёрюнегендей бола. Яратылывну китабында йимик, Чыгъышны игитлери де гьар-бир янындан алынып суратлана, оланы кемчиликлери ва терсликлери яшырылмайлы гёрсетиле.

1

Зулмулангъан исрайыллылар

1^1Исрайылны (ону башгъа аты – Якъуб) уланлары, гьариси оьзюню уьягьлюсюн де алып, атасы булан Мисриге геле. Муна оланы атлары: 2Раубим, Симон, Леви ва Ягьуди; 3Иссакар, Забулун ва Буньямин;
4Дан ва Наптали; Гат ва Ашир+. 5Якъубну бары да наслуларыны санаву етмиш болгъан. Юсуп буса шо заман Мисриде болгъан+.

6Юсуп, ону агъалары ва бары да шо девюрдеги наслу оьлген болгъан.

7Исрайыллылардан яшлар кёп тува болгъан. Олар бек артып тербей. Исрайыллыланы санаву шолай кёп болуп, гючлю болуп гете чи, олар гьатта бютюн уьлкени толтуруп къоя.

8Заман гетип, Мисриде янгы пача тахгъа минип олтура. Ону Юсупну гьакъында билегени болмагъан+. 9Мисрини пачасы пиръавун халкъына булай дей:

– Къарагъыз чы, исрайыллылар бизден эсе кёп ва гючлю болуп бара. 10Гелигиз, гьакъыллы кюйде иш гёрейик, ёгъесе олар дагъы да кёп болажакъ. Эгер де дав башланып къалса, исрайыллылар, душманларыбызны янын да тутуп, бизге къаршы чыгъажакъ ва уьлкебизден чыгъып гетежек.

11Ихтиярсыз загьмат да булан исрайыллыланы гьалсыз этмек учун, мисрилилер оланы уьстюне тергевчюлени сала. Пиръавунну мал-матагьын сакъламакъ учун, олар Питом ва Рагьамсес деген шагьарланы къуруп бере+. 12Амма исрайыллыланы артыкъ зулмулагъан чакъы, олар шончакъы артып да тербей. Исрайыллылар шонча да кёп болуп гете чи, мисрилилер олардан къоркъма башлай. 13Мисрилилер оланы вагьши кюйде загьмат тёкме борчлу эте. 14Исрайыллыланы саман керпич гесдире, къурулушда ишлеме ва шолай да авлакъда ишлеме борчлу эте туруп, мисрилилер оланы авур гьалгъа сала; бир де аямагъан кюйде исрайыллыланы бары да шо авур ишлени кютме борчлу эте.

15Пиръавун Шипра ва Пуа деген ягьуди энечилеге булай дей:

16– Сиз ягьуди къатынланы яш тапдырагъанда, ким тувагъанына къарагъыз: эгер улан тувса – ону оьлтюрерсиз, эгер де къыз тувса – сав къоярсыз.

17Тек энечилер Аллагьдан къоркъа болгъан, шо саялы да пиръавунну буйругъун кютмей. Олар уланланы сав къоя. 18Пиръавун, энечилени чакъырып:

– Сиз шолай неге этесиз? Уланланы неге сав къоясыз? – деп сорай.

19Энечилер огъар:

– Ягьуди къатынлар мисрили къатынлар йимик тюгюл. Олар къатты тиштайпалар, энечилер гелгинче де табып къутула, – деп жавап бере.

20Шо саялы Аллагь энечилеге рагьмусун гёрсете, халкъ буса артып, дагъы да кёп болуп гете. 21Энечилер Оьзюнден къоркъагъаны учун, Аллагь олагъа савгъат гьисапда уьягьлюлер ва авлетлер бере.

22Шо заман пиръавун оьзюню халкъына:

– Ягьудилени гьар тувгъан уланын Нил оьзенге ташлагъыз, къызларын буса сав къоюгъуз, – деп буйрукъ бере.

2

Муса тува

2^1Левини тухумундагъы бирев оьзюне шо тухумдан къатын ала+. 2Шо къатын, айлы да болуп, улан таба. Яшы бир аламат экенни гёрюп, анасы ону уьч айны узагъында яшырып сакълап тура. 3Дагъы яшырма болмагъанда, къамушдан этилген земгилни де алып, огъар сылама да, къарамай да сюрте. Анасы яшны земгилни ичине сала ва Нил оьзенни ягъасындагъы къамушлукъну ичинде къоюп къоя. 4Нарыстаны къызардашы, арекде де токътап, эркъардашына не болар экен деп къарап токътай. 5Шо вакътиде пиръавунну къызы къаравашлары да булан киринмек учун Нилге геле. Ол къамушлукъну ичиндеги земгилни гёре ва шону алмакъ учун къаравашын йибере. 6Пиръавунну къызы земгилни ачгъанда, нарыстаны гёре. Нарыста йылап тура болгъан, шо саялы да ону къызгъана.

– Бу – ягьуди яшланы бириси, – дей пиръавунну къызы.

7Шо заман нарыстаны къызардашы огъар:

– Сагъа нарыстаны ичирип берсин учун, мен барып бир яш ичиреген ягьуди къатынны гелтирейимми? – деп сорай.

8– Яхшы, бар, – деп жавап бере пиръавунну къызы.

Къызъяш барып, нарыстаны анасын гелтире. 9Пиръавунну къызы огъар:

– Бу нарыстаны алып, магъа ичирип бер. Мен сагъа шону гьагъын берермен, – дей.

Къатын, нарыстаны да алып, ону ичире. 10Яш оьсгенде, къатын ону пиръавунну къызына элтип бере. Пиръавунну къызы яшны оьзюне улан этип ала. «Мен ону сувдан чыгъардым», – деп де айта туруп, ол яшгъа Муса[*] деп къоя.

Муса Мидьянгъа къача

11Муса торайгъанда, бир керен оьзюню къавумдашларыны янына бара ва олар нечик авур ишни кютегенни гёре. Ол бир мисрили оьзюню къавумдашы ягьудини тюегенни гёре. 12Бурулуп айланасына да къарап, Муса бирев де ёкъну гёре. Ол мисрилини оьлтюре де ва ону сюегин къайыргъа басдырып яшырып къоя.

13Муса артындагъы гюн къыргъа чыкъгъанда, бир-бири булан ябушагъан эки ягьудини гёре. Муса оланы гюч этип турагъанына:

– Сен неге къавумдашынгны токъалайсан? – деп сорай.

14Ол:

– Бизин уьстюбюзге сени гьаким де, дуванчы да этип ким салгъан? Мисрилини оьлтюргенинг йимик, мени де оьлтюрме сама сюймеймисен? – деп жавап бере.

Муса, къоркъуп: «Мен этген иш белгили болгъангъа ошай», – деп ойлаша.

15Шо гьакъда эшитген пиръавун Мусаны жазалама сюе. Тек Муса ондан къачып къутула ва мидьянлыланы уьлкесинде орунлаша. Бир керен ол къуюну къырыйында олтуруп турагъанда, 16мидьянлы дин къуллукъчуну етти къызы сувгъа геле. Олар къой сиривге сув ичиреген алатланы толтурмакъ учун сувгъа гелген болгъан. 17Тек къойчулар гелип, оланы къувалап тайдыра. Шо заман Муса, туруп йиберип, етти де къызны якълай ва оланы къойларына сув ичире.

18Къызлар атасы Рагъуйылны[*] янына гелгенде, ол:

– Неге сиз бугюн булай тез къайтдыгъыз? – деп сорай+.

19Олар:

– Бир мисрили бизин къойчулардан якълады. Ол, гьатта бизге сув алып да берип, къой сиривюбюзню ичирди, – деп жавап бере.

20– Ол къайдадыр дагъы? – деп сорай атасы къызларына. – Неге сиз ону къоюп къайтдыгъыз? Ону бизин булан бирче ашама чакъырыгъыз.

21Муса гележекде болажакъ ишлени алданокъ билдиреген мидьянлыны уьюнде къалма разилеше. Ол да Мусагъа оьзюню къызы Сиппурну къатын этип бере. 22Сиппур улан таба. Муса: «Мен ят ерлерде орунлашдым», – деп де айта туруп, огъар Гершом[*] деп къоя.

23Арадан кёп заман гетген сонг, Мисрини пачасы оьле. Исрайыллылар буса, къулчулукъда инжинип, оьзлеге кёмек къаравуллай. Оланы къулчулукъдагъы языкъ гьалы Аллагьгъа етише. 24Аллагь оланы агь урувун эшите ва Оьзю Ибрагьим, Исгьакъ ва Якъуб булан этген разилешивюн эсге ала+. 25Исрайыллылагъа да къарап, Аллагь оланы гьалына тергев бере+.

3

Муса ва яллайгъан уьлкю

3^1Муса къайнатасы Итрону сиривюн сакълап тура болгъан. Итро мидьянлы дин къуллукъчу болгъан. Муса сиривюн йыракъдагъы дангылгъа гьайдай ва Аллагьны таву гьисапланагъан Гьорипге геле+. 2Шонда огъар яллайгъан тегенек уьлкюню ичиндеги ялында Раббибизни Малайиги гёрюне. Муса ялын къуршап алгъан уьлкю ялламайгъанын гёре. 3Ол: «Барып бу зор гьайранлыкъгъа къарайым чы – уьлкю неге ялламай экен», – деп ойлаша.

4Раббибиз Муса къарамакъ учун гелгенни гёргенде, уьлкюню ичинден таба:

– Муса! Муса! – деп чакъыра.

Муса:

– Мен мунаман, – деп жаваплана.

5– Ювукъ гелме, – дей Аллагь. – Аякъгийимингни чеч, неге тюгюл де сен эретургъан ер сыйлы топуракъдыр.

6Ол:

– Мен сени атангны Аллагьыман, Ибрагьимни Аллагьыман, Исгьакъны Аллагьыман ва Якъубну Аллагьыман, – дей.

Шону эшитгенде, Муса бетин ябып токътай, неге тюгюл де Аллагьгъа къарама къоркъа+.

7Раббибиз булай дей:

– Мен Мисриде Оьзюмню халкъымны зулмуланагъанын гёрдюм, олар оьзлени уьстюндеги тергевчюлени гьакимлигини тюбюнде агь урагъанын эшитдим ва оланы азап чегегенин билдим. 8Халкъымны мисрилилени зулмусундан азат этип, оланы шу топуракъдан чыгъармакъ учун, Мен кёклерден тюшдюм. Мен оланы оьзюнде сют булан бал агъагъан яхшы, тарлыкъ этмейген топуракъгъа – канъанлыланы, гьетлилени, амурлуланы, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы элине чыгъаражакъман+. 9Муна, Мен исрайыллыланы оькюрюп йылайгъанын эшитдим. Мен мисрилилер оланы зулмулайгъан кююн гёрдюм+. 10Гьали буса бар, Мен сени пиръавунну янына йиберемен. Барып, Мисриден Мени халкъым болгъан исрайыллыланы чыгъар.

11Тек Муса Аллагьгъа:

– Пиръавунну янына да барып, Мисриден исрайыллыланы чыгъарар йимик, мен ким болуп къалгъанман? – дей.

12Аллагь булай жавап бере:

– Мен сени булан болажакъман. Мен сагъа йиберген белги шу болур: сен халкъны Мисриден чыгъарып битгенде, сиз Аллагьгъа шу тавда токътап къуллукъ этежексиз.

13Муса Аллагьгъа булай дей:

– Мен, исрайыллыланы алдына да чыгъып, олагъа: «Аталарыгъызны Аллагьы мени сизин яныгъызгъа йиберди», – дермен, олар буса: «Ону аты кимдир?» – деп сорар. Мен не деп жавап берейим?

14Аллагь Мусагъа булай жавап къайтара:

– МЕН БАРМАН! Исрайыллылагъа: «Мени сизин яныгъызгъа Оьзюне МЕН БАРМАН деп айтылагъан йиберди», – деп айтыгъыз+.

15Дагъы да Аллагь Мусагъа булай дей:

– Исрайыллылагъа: «Мени сизин яныгъызгъа Раббигиз, аталарыгъызны Аллагьы – Ибрагьимни Аллагьы, Исгьакъны Аллагьы ва Якъубну Аллагьы йиберди», – деп айт.

Будур гьар даимге де Мени атым.

Наслулардан наслулагъа

Мени атымны шолай айтып юрюжеклер.

16Сен барып, Исрайылны тамазаларын да жыйып, олагъа: «Раббибиз, аталарыгъызны Аллагьы – Ибрагьимни Аллагьы, Исгьакъны Аллагьы ва Якъубну Аллагьы, магъа гёрюнюп: „Мен сизге къарап турдум ва сизге Мисриде янашагъан кюйню гёрдюм. 17Мен сизин оьзюнде сиз ярлылыкъда яшап турагъан Мисриден алып, канъанлыланы, гьетлилени, амурлуланы, перизлилени, ябуслуланы ва гьивлилени сют булан бал агъагъан топурагъына чыгъарма деп ваъда этемен“, – деди», – деп айт. 18Исрайылны тамазалары сагъа тынглажакъ. Шо заман сен де, тамазалар да, Мисрини пачасыны янына да барып, огъар: «Бизге Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, гёрюндю. Бизин уьч гюнге дангылгъа барма къой. Шонда да барып, биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, къурбанлар этейик», – деп айтарсыз. 19Эгер де Мисрини пачасын зор къуватлы къолну гючю булан борчлу этмесе, ол сизин йибермежекни билемен. 20Шо саялы къолумну да гётерип йиберип, Мен оьзюнде этежек гьайранлыкълар булан Мисрини тюп этежекмен. Шондан сонг пача сизин йибережек+. 21Мен мисрилилени сизге яхшы янашма борчлу этежекмен, сиз де бош къолларыгъыз булан гетмежексиз+. 22Гьар къатынгиши хоншусундагъы мисрили къатындан тилеп алтын, гюмюш алатлар ва опуракълар алсын. Сиз шоланы оьзюгюзню уланларыгъызгъа ва къызларыгъызгъа гийдирерсиз. Мисрилилени малын сиз оьзюгюзге шолай алма болажакъсыз.

4

Муса къаршы чыгъа

4^1Муса булай жавап бере:

– Эгер де олар магъа да инанмай, тынгламай: «Сагъа Раббибиз гёрюнмеди», – десе?

2Шо заман Раббибиз:

– Сени къолунгдагъы недир? – деп сорай.

– Асатаякъ, – деп жавап бере ол.

3Раббибиз:

– Шону ерге ташла, – дей.

Муса асатаягъын ерге ташлагъанда, ол йылангъа айланып къала. Муса ондан къачып тая. 4Шо заман Раббибиз огъар:

– Къолунгну да узатып, ону къуйругъундан тут, – дей.

Къолун да узатып, Муса йыланны тута. Мусаны къолундагъы йылан асатаякъгъа айланып къала.

5Раббибиз:

– Бу иш исрайыллылар Рабби, оланы аталарыны Аллагьы, Ибрагьимни Аллагьы, Исгьакъны Аллагьы ва Якъубну Аллагьы, сагъа гёрюнгенине инансын учун этилди, – дей.

6Сонг Раббибиз:

– Къолунгну къойнунга сукъ, – дей.

Муса къолун къойнуна сугъа. Чыгъаргъанда буса, ону къолу югъагъан гён аврувдан къардай ап-акъ болуп къала.

7– Гьали къолунгну къайтып къойнунга сукъ, – дей Раббибиз.

Муса къолун къайтып къойнуна сугъа. Чыгъаргъанда буса, ону къолу, савлай къаркъарасы йимик, тап-таза болуп къала.

8Раббибиз булай дей:

– Эгер исрайыллылар сагъа инанмаса ва биринчи муъжизат оланы мюкюр этмесе, олар экинчисине инанажакъ. 9Эгер де олар эки де муъжизатгъа инанмаса ва сагъа тынгламаса, Нилден чомуп сув алып, ерге тёгерсен, шо заман сув къангъа айланып къалажакъ.

10Муса Раббибизге булай дей:

– Гьей Есим, мен алда да сёзге пасигь тюгюл эдим. Гьали Сен Оьзюнгню къулунг болгъан мени булан сёйлеген булан да башгъа пасигь болуп къалмадым. Мен аста, яхшы англашылмайгъан кюйде сёйлеймен.

11Раббибиз Мусагъа булай дей:

– Инсангъа тилни берген Кимдир? Ону сангырав неде тилсиз этеген Кимдир? Ону гёреген неде сокъур этеген Кимдир? Мен, сизин Раббигиз, тюгюлменми дагъы+? 12Гьасили, бар. Мен сагъа сёйлеме де кёмек этежекмен, не айтма тарыкъны да уьйретежекмен.

13Тек Муса:

– Гьей Есим, тилеймен, ким буса да бир башгъаны йибер, – дей.

14Раббибиз, Мусагъа къазапланып йиберип, булай дей:

– Сени агъанг, левили Гьарун тюгюлмю дагъы? Мен билемен, ол яхшы сёйлеп бажара. Гьарун сени къаршыламакъ учун чыгъып да битген. Сени гёрсе, ол сююнежек. 15Сен Гьарунгъа бары затны англатарсан ва огъар не айтма тарыкъны етишдирерсен. Сизин экевюгюзден таба Мен сёйлежекмен ва сизге не этме герекни уьйретежекмен. 16Пайхаммар Аллагьны сёзлерин нечик айтажакъ болгъан эди буса, Гьарун да халкъгъа сени сёзлерингни айтып бережек. 17Оьзюнг булан шу асатаякъны да ал: шону булан сен муъжизатлар гёрсетежексен.

Муса Мисриге къайта

18Муса, къайнатасы Итрону янына да гелип, огъар:

– Магъа Мисридеги къардашларымны янына къайтма ихтияр берсенг, олар сав сама да дюрмю экен – бир къарап гелер эдим, – дей.

Итро:

– Бар, эсен-аман къайт, – дей.

19Мидьянда Раббибиз Мусагъа:

– Мисриге къайт: сени оьлтюрме сюегенлер оьлген, – дей+.

20Муса, къатыны булан уланларын да алып, оланы эшекге де миндирип, Мисриге багъып ёл чыгъа. Ол оьзю булан Аллагьны асатаягъын да ала.

21Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сен Мисриге къайтгъанда, пиръавунну алдында шо гьайран ишлени этерсен. Шону учун сагъа гюч бергенмен. Мен буса ону юрегин къайпанмайгъан этежекмен, ол да Мени халкъымны йибермежек. 22Шо заман пиръавунгъа булай айт: «Раббибиз: Исрайыл – Мени уланымдыр, башлапгъы авлетимдир, – дей. 23Мен сагъа: „Уланымны Магъа сужда этмек учун йибер“, – деген эдим. Сен ону йибермединг, гьали буса Мен сени башлапгъы уланынг болгъан уланынгны оьлтюремен».

24Ёл чыкъгъанда, гече къалагъан ерде, Раббибиз Мусаны янына геле ва ону оьлтюрме сюе[*]. 25Тек Сиппур, итти таш бичакъны да алып, уланын сюннетлей ва гесилип тайдырылгъан гесеги булан Мусаны аякъларына тие.

– Сен мени учун къанны гиевюсен, – дей Сиппур.

26Шо заман Раббибиз Мусаны янындан тая. («Къанны гиевю» деп Сиппур сюннетлевню гьакъында айта болгъан.)

27Раббибиз Гьарунгъа:

– Мусаны къаршылама дангылгъа бар, – дей.

Гьарун барып, Аллагьны тавуну этегинде Мусаны къаршылай ва ону оьбе. 28Муса Гьарунгъа Раббибиз оьзюн не мурат булан йибергенни, Ол оьзюне гёрсетме буйрукъ этген бары да муъжизатланы гьакъында хабарлай. 29Муса ва Гьарун барып исрайыллы тамазаланы жыя. 30Гьарун олагъа Раббибиз Мусагъа айтгъан бары да ишни хабарлай. Муса адамланы алдында муъжизатлар гёрсете, 31олар да инана. Раббибиз оьзлени гьайын этгенни ва оьзлени къыйынын гёргенни эшитгенде, олар тап ерге ерли башларын да ийип Огъар макътавлар этелер.

5

Исрайыллыланы Мисридеги гьалы бузукълаша

5^1Шондан сонг Муса да, Гьарун да, пиръавунну янына гелип, булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы: «Мени халкъымны йибер, ол Мени учун дангылда байрам этсин», – деп айта.

2Пиръавун:

– Мен Оьзюне де тынглап, исрайыллыланы йиберердей Рабби ким болуп къалгъан? Мен Раббини танымайман ва исрайыллыланы да йибермеймен, – деп жавап бере+.

3Олар булай дей:

– Бизге ягьудилени Аллагьы гёрюндю. Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа къурбанлар этмек учун, бизин уьч гюнге дангылгъа йибер. Ёгъесе, Ол бизге югъагъан аврувлар къабундуражакъ ва къылыч булан жазалажакъ.

4Пиръавун:

– Муса, Гьарун, сиз неге халкъны ишден айырасыз? Барыгъыз, ишлегиз! – деп жавап бере.

5Ол булай деп де къоша:

– Халкъны санаву артгъан, сиз буса олар ишлемегенин сюесиз.

6Тап шо гюн пиръавун ишлейгенлени уьстюнде токътап тергейгенлеге ва оланы кёмекчилерине булай буйрукъ эте:

7– Гесеген керпичине къошмакъ учун, бу халкъгъа дагъы салам бермегиз – барып, оьзлер жыйсын. 8Тек олар алда нече керпич гесе эди буса, шончакъыны гесмекни талап этигиз. Гесме тарыкъ керпични санавун кемитмегиз. Олар эринчек, шо саялы да: «Барып, бизин Аллагьыбызгъа къурбан этейик», – деп ялбара. 9Олагъа дагъы да иш беригиз. Ишлесин, къайдагъы ялгъан сёзлеге де тергев бермесин.

10Тергевчюлер ва оланы кёмекчилери, чыгъып йиберип, халкъгъа булай дей:

– Пиръавун: «Мен сизге дагъы салам бермежекмен. 11Шону барып оьзюгюз табып жыйыгъыз, тек гесме тарыкъ керпични санавун кемитмежекмен», – деди.

12Салам берилмеген сонг, шону орнуна ашлыкъны оргъан сонг къалгъан тамур тюплени жыйма халкъ бютюн Мисриден ашлыкъны оргъанда къалгъан саламны жыйып тербей. 13Тергевчюлер:

– Алда саламыгъыз бар заман нечакъыны гесе эдигиз буса, гьар гюн шончакъы керпич гесигиз, – деп айта туруп, халкъны ишлеме борчлу эте.

14Пиръавунну тергевчюлери оьзлеге исрайыллыланы арасындан салынгъан кёмекчилерин тюе болгъан ва:

– Сиз неге тюнегюн, бугюн алда гесген чакъы керпич гесмедигиз? – деп соравгъа тута болгъан.

15Кёмекчилер, пиръавунну янына да гелип, булай ялбара:

– Неге сен къуллукъчуларынга шолай янашасан? 16Бизге салам бермейлер, амма керпич гесме буюралар! Бизин нечик тюеген кюйге къара чы! Бары затгъа сени халкъынг гюнагьлы.

17Пиръавун булай дей:

– Эринчеклер болмаса, эринчеклер! Шо саялы да сиз: «Барып, Раббибизге къурбан этейик», – дейгенигиз. 18Барыгъыз, ишлегиз. Сизге салам берилмежек, тек тарыкъ чакъы керпични гесме борчлусуз.

19Кёмекчилер: «Гьар гюн гесме тарыкъ чакъы керпични санавун кемитмегиз», – деген сёзлени эшитип, оьзлер балагьгъа тарыгъанын англай. 20Пиръавунну янындан чыкъгъанда, олар оьзлени къаравуллап токътагъан Мусаны ва Гьарунну гёре. 21Кёмекчилер олагъа булай дей:

– Сиз этген ишни гёрюп, Раббибиз сизин такъсырласын дагъы. Сиз пиръавунну да, ону ювукъларын да бизин гёрюп ярамайгъан этдигиз. Бизин оьлтюрсюн деп, сиз оланы къолуна къылыч тутдурдугъуз.

Аллагь исрайыллыланы къутгъарма ваъда эте

22Раббибизге де багъып, Муса булай дей:

– Есим, Сен неге бу халкъны балагьгъа тарытдынг? Сен мени не мурат булан йиберген эдинг? 23Мен, пиръавунну янына да барып, сени атынгны тутуп сёйлеме башлагъанлы, ол халкъгъа дагъы да бек вагьши кюйде янашма башлады. Сен буса Оьзюнгню халкъынгны къутгъармакъ учун, бир зат да этмейсен.

6

6^1Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьали сен гёрерсен Мен пиръавунгъа этерни. Зор къудратлы къолум булан ону исрайыллыланы йиберме борчлу этермен; ол зор къудратлы къолум булан исрайыллыланы гьатта оьзюню уьлкесинден къувалап чыгъарар.

Раббибиз Мусагъа Исрайылны халкъын Мисриден чыгъармакъны буюра

2Аллагь Мусагъа булай айта:

– Мен Раббигизмен. 3Мен Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа Къудратланы Еси Аллагь болуп гёрюндюм. Тек олар мени Рабби деген атымны билмей эди+. 4Олагъа Канъан топуракъны бермек учун, Мен олар булан разилешив бегетдим. Олар шо топуракъда ятлар йимик яшай эди. 5Гьали буса Мен мисрилилер оьзлени къулларына айландыргъан исрайыллыланы агь урувун эшитдим ва шо разилешивню эсиме гелтирдим. 6Гьасили, исрайыллылагъа булай деп айт: «Мен Раббигизмен ва Мен сизин мисрилилени зулмусундан къутултажакъман. Мен сизин къулчулукъдан азат этежекмен, узатгъан къолум къутгъаражакъман. Мени къарарларым зордур! 7Мен сизин Оьзюмню халкъым этежекмен ва сизин Аллагьыгъыз болажакъман. Шо заман сиз Мен Раббигиз, сизин мисрилилени зулмусундан къутултгъан Аллагьыгъыз экенни билежексиз. 8Мен сизин Ибрагьимге, Исгьакъгъа ва Якъубгъа берме ант этген топуракъгъа гелтирежекмен. Шо топуракъны Мен сизге есликге бережекмен. Мен Раббигизмен»+.

9Муса Раббибизни бу сёзлерин исрайыллылагъа етишдире. Тек олар Мусагъа тынгламай, неге тюгюл де вагьши къулчулукъ оланы ругьдан тюшюрген болгъан. 10Шо заман Раббибиз Мусагъа булай дей:

11– Барып Мисрини пачасы пиръавунгъа исрайыллыланы оьзюню уьлкесинден йиберсин деп айт.

12Тек Муса Раббибизге:

– Магъа исрайыллылар тынгламай болгъан сонг, пиръавун нечик тынгласын, мен чи тилкъавман? – дей.

Мусаны ва Гьарунну тайпа-тухуму

13Раббибиз Муса ва Гьарун булан исрайыллыланы ва пиръавунну гьакъында сёйлей. Раббибиз оланы экевюне де исрайыллыланы Мисриден чыгъарсын деп буюра.

14Муна ата-бабаларына гёре исрайыллыланы тухумлары:

Исрайылны уллусу уланы Раубимни уланлары Гьанок, Паллу, Гьасирун ва Карми болгъан. Булар Раубимни къавумундан чыкъгъан тухумлар+.

15Симонну уланлары Ямуйыл, Ямин, Огьат, Якин, Согьар ва канъанлы къатынны уланы Шаул болгъан. Булар Симонну тухумлары+.

16Муна тайпа-тухумларына гёре Левини уланлары: Гаршун, Кегьат ва Марари. Леви юз отуз етти йыл яшагъан+.

17Тухумларына гёре Гаршунну уланлары Либни ва Шамьи болгъан.

18Кегьатны уланлары Амрам, Исгьар, Гьабрун ва Уззийыл болгъан. Кегьат юз отуз уьч йыл яшагъан.

19Марарини уланлары Магьли ва Муши болгъан.

Булар Левини тухумларына гёре тайпалары+.

20Амрам оьзюню атасыны къызардашы Юкабатны къатын этип алгъан. Юкабат огъар Гьарунну ва Мусаны тапгъан. Амрам юз отуз етти йыл яшагъан+.

21Исгьарны уланлары Корагь, Непек ва Зикри болгъан+.

22Уззийылны уланлары Мисайыл, Алисапан ва Ситри болгъан+.

23Гьарун Амминадапны къызы, Нагьашунну къызардашы Элишэбаны къатын этип алгъан. Элишэба огъар Надапны, Абигьутну, Алиазарны ва Итамарны тапгъан+.

24Корагьны уланлары Ассир, Элкана ва Абиасап болгъан. Булар Корагьны тухумлары+.

25Гьарунну уланы Алиазар Путийылны бир къызын къатын этип алгъан. Ол Гьарунгъа Пингьасны тапгъан.

Булар тухумларына гёре левили тайпаланы башчыларыдыр+.

26Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа тап оьзлеге: «Мисриден Исрайылны халкъыны асгерин чыгъарыгъыз», – деп айтгъан.

27Исрайыллыланы Мисриден чыгъармакъ учун, олар экевю де пиръавун булан сёйлеген. Олар тап шо Муса ва Гьарун.

Гьарун Мусаны орнуна сёйлей

28Раббибиз Мисриде Муса булан сёйлейгенде, 29Ол огъар:

– Мен Раббигизмен. Мисрини пачасы пиръавунгъа Мен сагъа айтагъан бары да сёзню етишдир, – деп айтгъан.

30Тек Муса Раббибизге:

– Мен тилкъавман чы, пиръавун нечик тынгласын магъа? – деген.

7

7^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Къара гьали, Мен пиръавунгъа сен Аллагь йимик, агъанг Гьарун буса сени пайхаммарынг йимик гёрюнеген кюйню этдим. 2Мени бары буйрукъларымны айтып юрю, агъанг Гьарун буса пиръавунгъа исрайыллыланы оьзюню уьлкесинден йиберсин деп айтсын. 3Тек Мен пиръавунну юрегин къайпанмайгъан этсем де, Мен Мисриде нечакъы кёп муъжизатлар ва гьайранлыкълар гёрсетсем де, 4ол сагъа тынгламажакъ. Шо заман Оьзюмню къолумну Мисриге бакъдырып йиберип, Мени асгерлеримни – Мени халкъымны, исрайыллыланы – бу топуракъдан чыгъаражакъман. Оьтесиз къоркъунчлу кюйде такъсырлажакъман! 5Мен, Мисрини уьстюнден къолумну да узатып, шондан исрайыллыланы чыгъаргъанда, мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

6Муса да, Гьарун да оьзлеге Раббибиз буюргъан кюйде эте. 7Пиръавун булан сёйлейгенде, Мусагъа сексен йыл, Гьарунгъа буса сексен уьч йыл бола болгъан.

Гьарунну асатаягъы йылангъа айлана

8Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

9– Пиръавун сизге: «Гьайранлыкъ гёрсетигиз», – дегенде, Гьарунгъа: «Асатаягъынгны алып, ону пиръавунну алдына ат», – деп айтарсан. Асатаякъ йылангъа айланып къалажакъ.

10Муса да, Гьарун да, пиръавунну янына да гелип, оьзлеге Раббибиз айтгъан кюйде эте. Гьарун асатаягъын пиръавунну ва ону ювукъларыны алдына багъып ташлай, шо да йылангъа айланып къала. 11Шо заман пиръавун терен гьакъыллы адамларын да, сигьручуларын да чакъыра ва мисрили халмажчылар сигьручулукъну кёмеклиги булан Гьарун этгенни эте. 12Оланы гьариси оьзюню асатаягъын ташлай, шолар да йыланлагъа айланып къала. Тек Гьарунну асатаягъы оланы асатаякъларын ютуп къоя. 13Амма пиръавунну юреги къайпанмай – Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай.

Биринчи такъсырлав: сувну къангъа айланыву

14Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Пиръавун къайпанмай, ол халкъны йибермей. 15Пиръавунну янына эртен, ол оьзенге чыгъагъан вакътиде бар. Йылангъа айланып къалагъан асатаягъынгны да ал ва пиръавунну Нилни ягъасында къаравуллап токъта. 16Огъар булай айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, мени сагъа: „Мени халкъымны дангылда Магъа сужда этме йибер“, – деп айтма йиберген эди. Тек сен гьали болгъунча тынгламагъан кюйде турасан. 17Раббибиз сагъа Оьзю Рабби экенни билдирежегин айта. Къолумдагъы асатаягъым булан мен Нилни сувуна уражакъман, шо да къангъа айланып къалажакъ. 18Нилдеги балыкъ оьлежек, оьзенни суву яман ийисли болажакъ, мисрилилер шондан ичип болмажакъ».

19Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа булай айт: «Асатаягъынгны да алып, шону Мисрини сувларыны – оьзенлени, татавулланы, кёллени ва бары да сув жыйылагъан ерлени – уьстюнде узат. Шолардагъы, гьатта агъач ва таш савутлардагъы сувлар къангъа айланып къалажакъ. Бютюн Мисри къангъа батып къалажакъ!»

20Муса да, Гьарун да Раббибиз оьзлеге айтгъан кюйде эте. Гьарун, пиръавунну ва ону ювукъларыны гёз алдында асатаягъын гётерип, Нилни сувуна уруп йибере, шо да къангъа айланып къала. 21Нилдеги балыкъ оьле. Оьзенни суву бек яман ийисли бола чы, мисрилилер шондан ичип болмай къала. Бютюн Мисри къангъа толгъан болгъан. 22Тек мисрили халмажчылар да оьзлени сигьручулугъу булан шо затны этип бере. Пиръавунну юреги дагъыдан да бек къайпанмайгъан болуп токътай. Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай. 23Пиръавун, болуп турагъан ишлеге гьеч агьамият бермейли, бурулуп, къаласына гирип гете. 24Мисрилилер буса, ичеген сувну чыгъармакъ учун, Нилни бою булан къуюлар къазма башлай. Олар оьзендеги сувну ичип болмай.

25Раббибиз Нилдеги сувну къангъа айландыргъанлы, етти гюн гетген болгъан.

8

Экинчи такъсырлав: бакъалар

8^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Пиръавунну янына да барып, булай деп айт: «Раббибиз булай дей: Халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 2Эгер де сен йибермесенг, Мен сени уьлкенгни бакъадан толтуруп къояжакъман. 3Нил бакъалардан выжырлап къалажакъ. Олар, оьзенден чыгъып, сени къаланга, юхлайгъан уьюнге, ятывунга, ювукъларынгны, халкъынгны уьйлерине, кёрюклеринге ва сюнкюлеринге гирежек. 4Бакъалар сагъа, халкъынга ва сени ювукъларынга атылып туражакъ».

5Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа: «Асатаякъ тутгъан къолунгну оьзенлени, татавулланы ва кёллени уьстюнден узатып, Мисрини топурагъын бакъалардан толтуруп къой», – деп айт.

6Гьарун асатаякъ тутгъан къолун Мисрини сувларыны уьстюнден узата ва бакъалар, чыгъып, бютюн топуракъны уьстюн толтуруп къоя. 7Халмажчылар да сигьручулукъну кёмеклиги булан тап шо кюйде эте. Олар да Мисрини бакъадан толтуруп къоя.

8Пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып:

– Раббигиз мени де, халкъымны да бакъалардан къутултсун учун, Огъар дуа этигиз. Шо заман мен халкъны Раббигизге къурбан этме йибережекмен, – дей+.

9Муса пиръавунгъа булай дей:

– Мен оьзюнг, сени ювукъларынг ва халкъынг учун дуа этежекмен. Сен сиз де, сизин уьйлеригиз де бакъалардан азат болма тарыкъ болжалны токъташдыр. Шондан сонг бакъалар, сени янынгдан, къалаларынгдан гетип, янгыз Нилде къалажакъ.

10– Тангала, – деп жавап бере пиръавун.

Муса булай жавап бере:

– Сен Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, ошап дагъы гьеч бирев ёкъну билсин учун, тап сен айтгъан кюйде болажакъ. 11Бакъалар, сени янынгдан, къалаларынгдан, ювукъларынгны, халкъынгны янындан тайып, янгыз Нилде къалажакъ.

12Муса ва Гьарун пиръавунну янындан гете. Муса Раббибизден пиръавунгъа бакъдыргъан бары да бакъаланы ёкъ этсин деп тилей. 13Раббибиз Мусаны тилевюн къабул эте. Бакъалар уьйлени ичинде, абзарларда ва авлакъларда оьлюп къала. 14Оланы тёбе-тёбе этип жыялар. Бютюн уьлкени яман ийис къуршап ала. 15Тек бираз енгиллик гелгендокъ, пиръавунну юреги къайтып къайпанмайгъан бола ва Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламайгъан бола.

Уьчюнчю такъсырлав: сюйрюжибинлер

16Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарунгъа: «Асатаягъынгны да гётерип, жабардагъы хумгъа багъып ур: Бютюн Мисриде хум увакъ жибинлеге айланып къалажакъ», – деп айт.

17Олар шолай эте. Гьарун, асатаягъын да гётерип, чанггъа багъып ура. Адамлагъа ва гьайван-малгъа увакъ жибин учуп ябурулуп къала. Бютюн Мисриде чанг увакъ жибинлеге айланып къала. 18Халмажчылар да сигьручулукъну кёмеклиги булан увакъ жибинлени чыгъарма къарай, тек болмай. Сюйрюжибинлер гьайван-малгъа ва адамлагъа ябурулуп къала. 19Шо заман халмажчылар пиръавунгъа:

– Муну Аллагь этген, – дей.

Тек пиръавунну юреги къайпанмай. Раббибиз де айтгъан кюйде, ол Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай.

Дёртюнчю такъсырлав: жибинлер

20Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тангала эртенокъ туруп, пиръавун оьзенге барагъанда, ону алдына чыгъып токъта. Огъар булай айт: «Раббибиз булай дей: Халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 21Эгер де йибермесенг, Мен сагъа, ювукъларынга, къалаларынга табун-табун этип гегевюллени бакъдыражакъман. Мисрилилени уьйлери гегевюллеге толуп ва бютюн топуракъгъа ябурулуп къалажакъ. 22Тек Мен оьзюнде Мени халкъым яшайгъан Гошен топуракъда жибин болмайгъан кюйню этежекмен. Неге тюгюл де, Мен, Рабби, шо топуракъда экенимни билгенингни сюемен. 23Мен Оьзюмню халкъымны балагьдан къутгъаражакъман, сеникин буса къутгъармажакъман. Шо муъжизат тангала болажакъ».

24Раббибиз тап шо кюйде эте. Жибинлени къалын табунлары пиръавунну къаласына ва ону ювукъларыны уьйлерине учуп ябурулуп къала. Жибинни кёплюгюнден бютюн Мисрини топурагъы дагъылма башлай.

25Пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып:

– Барыгъыз, шо уьлкеде Аллагьыгъызгъа къурбан этигиз, – дей.

26Тек Муса булай дей:

– Шолай этме ярамай. Биз Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, этеген къурбан мисрилилер учун жиргенчлик болуп токътай. Эгер де биз мисрилилер жиргенеген къурбанны этсек, олар бизин таш урушгъа тутажакъ+. 27Ёкъ, Раббибизге, Аллагьыбызгъа, Оьзю айтгъан кюйде къурбан этмек учун, биз уьч гюнге дангылгъа чыгъып, тайма тарыкъбыз.

28Пиръавун:

– Мен сизин дангылгъа Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, къурбан этмек учун йибережекмен. Тек арек гетмегиз. Мени учун да дуа этерсиз, – дей.

29Муса булай жавап бере:

– Мен сени янынгдан гетгендокъ, Раббиме дуа этежекмен. Тангала жибинлер сени, ювукъларынгны ва халкъны къояжакъ. Тек сен де дагъы алдатма, халкъны Раббибизге къурбан этмек учун йибер.

30Муса пиръавунну янындан гете ва Раббибизге дуа эте. 31Раббибиз Мусаны тилевюн къабул эте: пиръавунну, ону ювукъларын ва халкъны жибинден къутулта. Бир жибин де къалмай. 32Тек пиръавунну юреги бу гезик де къайпанмай, ол халкъны йибермей.

9

Бешинчи такъсырлав: гьайван-малны къырылыву

9^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Пиръавунну янына да барып, огъар булай деп айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай дей: Халкъымны Магъа сужда этме йибер. 2Эгер де сен оланы барма къоймай, дагъы да сакълап турсанг, 3Раббибиз авлакъдагъы сени гьайван-малынгны – атларынгны, эшеклерингни, тюелерингни, бугъаларынгны, сыйырларынгны, къойларынгны ва эчкилерингни – къырып битдирежек. 4Тек Раббибиз исрайыллыланы гьайванларын аяжакъ».

5– Бу топуракъда тангала Мен шолай этежекмен, – деп де айтып, Раббибиз болжалны токъташдыра.

6Артындагъы гюн Раббибиз тап шо кюйде эте. Мисрилилени бары да гьайван-малы къырыла, тек исрайыллыланы бир гьайваны да оьлмей. 7Шону тергемек учун, пиръавун адамларын йибере, тек исрайыллыланы бир гьайваны да къырылмагъанны гёре. Амма ону юреги къайпанмагъан кюйде къала. Пиръавун халкъны йибермей.

Алтынчы такъсырлав: чыгъывлар

8Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

– Кёрюкню ичинден увучларыгъызны да толтуруп кюл алыгъыз. Пиръавун гёре туруп Муса шону гьавагъа чачсын. 9Шо кюл бютюн Мисрини уьстюнден учуп айланып туражакъ ва бютюн уьлкени халкъыны, гьайван-малыны къаркъаралары ирин чыгъывлардан толуп къалажакъ.

10Муса да, Гьарун да, кёрюкню ичинден кюл де алып, пиръавунну алдында эретуруп токътайлар. Муса кюлню гьавагъа чачып йибере ва адамланы, гьайван-малны къаркъаралары ирин чыгъывлардан толуп къала. 11Чыгъывлардан халмажчыланы ва бары да мисрилилени къаркъаралары да тола. Шо себепден халмажчылар Муса булан дагъы оьчешип болмай къала. 12Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте. Раббибиз де Мусагъа айтгъан кюйде, пиръавун Мусагъа ва Гьарунгъа тынгламай+.

Еттинчи такъсырлав: буз явун

13Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тангала эртенокъ туруп, пиръавунну янына бар ва огъар булай айт: «Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай дей: Мени халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 14Сен ер юзюнде Магъа ошагъан дагъы бир зат да ёгъун билсин учун, бу гезик Мен сени, ювукъларынгны ва халкъынгны къатты кюйде такъсырлажакъман. 15Мен, къолумну да гётерип йиберип, сагъа да, халкъынга да югъагъан аврув къабундуруп болажакъ эдим. Шо аврув сизин ер юзюнден болмагъандай ёкъ этежек эди. 16Тек сагъа Мени къудратымны гёрсетмек учун ва Мени атым бютюн ер юзюнде белгили болсун учун, Мен сени сав къояжакъман+. 17Сен буса гьали де Мени халкъымдан оьзюнгню оьр салып юрюйсен. 18Гьали энни буса тынгла: тангала шу замангъа Мен буз явдуражакъман. Мисри шолай къоркъунчлу буз явунну оьзю яралгъанлы гёрмеген. 19Шо саялы гьайван-малынгны ва оьзге бары да затынгны къоркъунчсуз ерге сыйындырсын деп буйрукъ бер. Яшынма болмай авлакъда къалгъан бары да адамланы, гьайванланы уьстюне буз яважакъ ва олар бары да оьлежек».

20Пиръавунну бир-бир ювукълары Раббибизни сёзлеринден къоркъа. Олар алгъасавлукъда къулларын ва гьайван-малын авлакъдан тайдыра. 21Шогъар агьамият бермегенлери буса къулларын ва гьайван-малын авлакъда къоюп къоя.

22Раббибиз Мусагъа:

– Сен къолунгну кёкге багъып гётергенде, Мисриге – инсанлагъа, гьайванлагъа ва Мисрини авлакъларында оьсеген бары да оьсюмлюклеге – буз яважакъ, – деп айта.

23Муса асатаягъын кёкге багъып гётергенде, Раббибиз кёкню кёкюретип, буз явдура. Яшмын яшнай. Раббибиз Мисрини топурагъына буз явдуруп къоя+. 24Бары да ерде буз явуп, яшмын яшнап тербей. Мисриде адамлар яшама башлагъанлы, шолай алатолпан болмагъан. 25Явагъан буз бютюн Мисрини авлакъларындагъы адамланы ва гьайванланы къырып битдире. Буз авлакъларда оьсеген бары да оьсюмлюклени пуч эте ва тереклени сындыра. 26Янгыз оьзюнде исрайыллылар яшайгъан Гошен топуракъда буз явмай.

27Пиръавун Мусаны ва Гьарунну артындан йибере.

– Бу гезик мен гюнагь иш этдим, – дей пиръавун олагъа. – Раббигиз тюз, мен де, мени халкъым да айыплыбыз. 28Раббигизге дуа этигиз. Бизге шо къоркъунчлу кёк кёкюрев да, буз да таманлыкъ эте! Мен сизин йибережекмен, сизге дагъы токътама тарыкълы тюгюл+.

29Муса булай жавап бере:

– Мен шагьардан чыгъажакъман, къолларымны да узатып, Раббибизге дуа этежекмен. Сен ер юзюню еси Раббибиз экенни билсин учун, кёкню кёкюрейгени токътажакъ, буз да дагъы явмажакъ+. 30Тек сен де, сени ювукъларынг да, алда йимик, Раббибиз Аллагьдан къоркъмайгъаныгъызны мен билемен.

31(Кендир ва арпа болмагъандай бола, неге тюгюл шо вакътиде арпа башкъусуп, кендир буса чечек ачып тура болгъан. 32Будайгъа буса зарал тиймей, неге тюгюл геч бише.)

33Муса пиръавунну янындан гете. Ол шагьардан чыкъгъанда, къолларын да гётерип, Раббибизге дуа эте. Кёкню кёкюрейгени ва буз явагъаны токътай. Ерге дагъы янгур явмай. 34Янгур, буз явагъаны ва кёкню кёкюрейгени токътагъанны гёрюп, пиръавун бирдагъы да гюнагь иш эте: ону ва ювукъларыны юреклери къайпанмайгъан кюйде къала. 35Пиръавунну юреги гьеч къайпанмай ва ол, Раббибиз де Мусадан таба айтгъан кюйде, исрайыллыланы йибермей.

10

Сегизинчи такъсырлав: ченгертки

101-2Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Пиръавунну янына барыгъыз. Мен пиръавунну ва ону ювукъларыны юреклерин къайпанмайгъан этдим. Мен шону оланы арасында муъжизатлар гёрсетмек учун, сонг сиз авлетлеригизге, оланы авлетлерине Мен мисрилилиге нечик къатты янашгъанымны, оланы арасында муъжизатлар гёрсетгенимни хабарлап болсун учун ва Мен сизин Раббигиз экенимни билсин учун этдим.

3Муса ва Гьарун, пиръавунну янына да гелип, булай дей:

– Раббибиз, ягьудилени Аллагьы, булай айта: «Сен къачан болгъунча Мени алдымда енгилмеген кююнгде туражакъсан? Мени халкъымны Магъа сужда этмек учун йибер. 4Эгер де йибермесенг, Мен тангала уьлкенге ченгерткини бакъдыражакъман+. 5Ченгертки шолай кёп болажакъ чы, гьатта топуракъны уьстю гёрюнмежек. Олар буз явундан сонг къалгъан аз затларыгъызны барысын да, гьатта авлакъларыгъызда оьсеген тереклени де ашап битдирежек. 6Ченгертки сени къалаларынгны, ювукъларынгны ва бары да мисрилилени уьйлерин толтуруп къояжакъ. Не аталарынг, не уллаталарынг шу топуракъда яшама башлагъан гюнден тутуп бугюнге ерли шолай аламатны гёрмеген».

Муса, бурулуп, пиръавунну янындан гете. 7Пиръавунну ювукълары огъар булай дей:

– Бу адамны себебинден бизге дагъы да узакъ азап чекме тюшерми экен? Бу адамланы Раббисине, оьзлени Аллагьына, сужда этмек учун йибер. Сен гьали де Мисри дагъылып барагъанын гёрмеймисен?

8Шо заман Мусаны ва Гьарунну пиръавунну янына къайтаралар.

– Барыгъыз, Раббигизге, оьзюгюзню Аллагьыгъызгъа, сужда этигиз, – дей ол. – Тек арагъыздан кимлер баражакъ?

9Муса:

– Биз яшларыбыз, къартларыбыз, уланларыбыз, къызларыбыз, сиривлерибиз ва туварларыбыз булан баражакъбыз, неге тюгюл бизин Раббибизни байрамы чы дагъы, – деп жавап бере.

10Пиръавун булай дей:

– Мен сизин къатынларыгъыз, яшларыгъыз булан йибермежекмен! Сизге Раббигиз де кёмек этип болмажакъ! Сакъ болугъуз, сиз яман онгайсызлыкълагъа къаршы болажакъсыз. 11Ёкъ! Сиз шо гьакъда тилей болгъан сонг, Раббигизге сужда этмек учун, янгыз эргишилеригиз барсын.

Мусаны ва Гьарунну пиръавунну янындан къувалап чыгъаралар.

12Раббибиз Мусагъа булай дей:

– Мисрини топурагъыны уьстюнден къолунгну узатгъанда, кёп ченгертки чыгъажакъ. Олар авлакълардагъы бары да оьсюмлюклени ва буз явундан сонг къалгъан бары да затны ашап битдирежек.

13Муса Мисрини уьстюнден таба асатаягъын узатгъанда, Раббибиз ер юзюне гюнтувуш елни уьфюрте. Шо ел сав гюн ва сав гече уьфюрюп тура. Эртенге ел ченгерткини гелтире. 14Ченгерткилер, оьтесиз кёп санавда ябурулуп, Мисриге чапгъын эте. Ченгерткини шо даражадагъы чапгъыны не алда болмагъан, не энниден сонг болмажакъ. 15Олар бютюн ер юзюн шолай ябып къоя чы, гьатта топуракъ къап-къара болуп къала. Ченгертки буз явундан сонг къалгъан бары да затны – авлакъларда оьсеген бары да оьсюмлюклени ва тереклердеги емишлени – ашап битдире. Бютюн Мисриде не терекде, неде оьзге оьсюмлюкде гьеч яшыллыкъ къалмай.

16Пиръавун чалтлыкъда Мусаны ва Гьарунну чакъыра ва булай дей:

– Мен Раббигизни, сизин Аллагьыгъызны, алдында ва сизин алдыгъызда гюнагь иш этдим+. 17Бирдагъы бир керен мени гюнагьымдан гечип къоюгъуз. Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, мени шо балагьдан къутултсун деп, Огъар дуа этигиз+.

18Муса, пиръавунну янындан гетип, Раббибизге дуа эте. 19Раббибиз уьфюрюп турагъан елни денгизден уьфюреген гючлю гюнбатыш елге алышдыра. Гюнбатыш ел ченгерткини Къызыл денгизге алып гете. Мисриде ченгертки бир де къалмай. 20Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайтып къайпанмайгъан эте ва ол исрайыллыланы йибермей.

Тогъузунчу такъсырлав: къарангылыкъ

21Раббибиз Мусагъа:

– Къолунгну кёкге гётер – Мисрини къарангылыкъ къуршап алажакъ. Шо къарангылыкъда янгыз харманып юрюме болажакъ, – дей.

22Муса къолун кёкге гётере, Мисрини уьч гюнге гёз гёрмейген къарангылыкъ къуршап ала. 23Адамлар уьч гюнню узагъында не бир-бирин гёрюп, неде тербенип болмайлар. Исрайыллылар яшайгъан ерлерде буса ярыкъ бола. 24Шо заман пиръавун, Мусаны чакъырып:

– Барыгъыз, Раббигизге сужда этигиз. Мунда янгыз сиривлеригизни де, туварларыгъызны да къоюгъуз, къатынларыгъыз да, яшларыгъыз да сизин булан барсын, – дей.

25Муса булай дей:

– Биз Сагъа, Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, къурбанлар, шоланы арасында бютюнлей яллатывлар этип болсун учун, Сен бизин булан гьайван-малыбызны да йиберме герексен! 26Бизин булан гьайван-малыбыз да барма герек. Мунда бир гьайван-мал да къалмажакъ! Биз шонда Раббибизге, бизин Аллагьыбызгъа, гьайванланы айырып алажакъбыз. Шонда гелмей туруп, биз Раббибизге къайсы гьайванланы къурбан этме герегин билмежекбиз.

27Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан эте. Ол исрайыллыланы йиберме сюймей. 28Пиръавун Мусагъа:

– Гёз алдымдан тайып тас бол! Дагъы гёзюме гёрюнме! Эгер сен дагъы мени яныма гелсенг, шо гюн сен оьлежексен, – дей.

29– Яхшы, шолай буса сен айтгъан кюйде болсун, – деп жавап бере Муса. – Мен дагъы сени бетингни гёрмежекмен.

11

Онунчу такъсырлавну гьакъында алданокъ билдириле

11^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Мен пиръавунну ва мисрилилени бирдагъы бир керен такъсырлажакъман. Шондан сонг ол сизин йибережек. Иннемей йиберип де къоймажакъ, къувалажакъ. 2Халкъынга айт: эргишилер ва къатынгишилер хоншуларындан тилеп алтын ва гюмюш алатларын алсын.

3(Раббибиз мисрилилени юреклерин исрайыллылагъа ий болагъан кюйню эте. Оьзю Мусагъа буса пиръавунну ювукълары ва мисрилилер Мисриде бир уллу адамгъа йимик янаша болгъан.)

4Муса булай дей:

– Раббибиз булай айта: «Гечортагъа таба Мен Мисриден оьтежекмен – 5Мисриде тувгъан башлапгъы авлетлени барысы да оьлежек: тахда олтургъан пиръавунну башлапгъы авлетинден тутуп, тирменташны къырыйында ишлейген къаравашны башлапгъы авлетине ерли. Гьатта гьайван-малны башлап къозлагъан балалары да оьлежек. 6Бютюн Мисриде къычырыкълы йылав эшитилежек. Шолай йылав не алда болмагъан, не энниден сонг болмажакъ. 7Исрайыллылагъа ва оланы гьайван-малына буса гьатта ит де гьапламажакъ». Шо заман сиз Раббибиз Мисриге де, Исрайылгъа да башгъа-башгъа кюйде янашагъанны гёрежексиз. 8Сени ювукъларынг гелип, магъа сужда этежек ва: «Сен де, сени артынга тюшген бары халкъынг да гетигиз!» – дежек. Шондан сонг мен гетежекмен. Муса пиръавунну янындан оьтесиз къазаплангъан гьалында чыгъа.

9Раббибиз Мусагъа:

– Пиръавун сагъа тынгламакъны гери уражакъ, неге тюгюл Мен Мисриде гёрсетеген муъжизатларымны артдырма герекмен, – деп айта.

10Муса да, Гьарун да пиръавунну алдында бары да гьайранлыкъланы гёрсете. Тек Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте ва ол исрайыллыланы оьзюню уьлкесинден йибермей.

12

Пасха байрам

(Лев 23:5-8; Сан 28:16-25; Такр 16:1-8)

12^1•Раббибиз Мисриде Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

2– Шу ай сизин учун биринчи ай, йылны башы болсун. 3Исрайылны бары халкъы шу айны онунчу гюнюнде гьариси оьзюню уьягьлюсюне бирер токълу алсын. 4Эгер де уьягьлюдегилени санаву савлай токълуну ашап битдирип болмаса, хоншуларына пай чыгъарсын. Шо заман оланы адамларыны санавун да гьисапгъа алсын. Гьар адам нечакъыны ашап болагъанын гьисапгъа алсын. 5Сиз айырып алагъан токълуларыгъыз йыл битген, эркек ва тетиксиз болсун. Сиз токълуланы неде улакъланы алма боласыз. 6Оланы шу айны он дёртюнчю гюню болгъунча сакълагъыз. Исрайылны бары халкъы оланы къашкъаралгъанда сойсун+. 7Къурбангъа союлгъан гьайванланы къанын алып, уьюгюзню эшигини эки де ягъындагъы ва уьст ягъындагъы энегелерине сюртюгюз. 8Тап шо гече, аччы отлар да булан ярашдырылып, ялында къызартылгъан этни маясыз биширилген экмек къошуп ашагъыз. 9Этни чийлей неде асып ашамагъыз. Башын, какичлерин, оьпке-бавурун ялында къызартыгъыз. 10Эртенге бир затны да къоймагъыз. Эгер де гьеч зат къалып къалса, яллатып тайдырыгъыз. 11Булай ашарсыз: белбавларыгъызны байлагъыз, аякъгийимлеригизни гийигиз, къолугъузгъа асатаякъларыгъызны тутугъуз. Чалт ашагъыз. Бу – Раббибизни Пасхасыдыр.

12Шо гече Мен Мисриден оьтежекмен, инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларын оьлтюрежекмен, Мисрини аллагьларын такъсырлажакъман. Мен – Раббимен+. 13Сиз яшайгъан уьйлердеги къан белги болуп токътажакъ: къанны гёрюп, Мен оьтюп гетежекмен[*]. Мен Мисриге къабундургъан югъагъан аврув сизге бир зат да этмежек. 14Шо гюнню эсде сакълап турарсыз. Шону гележек наслуларыгъыз булан Раббибиз учунгъу байрам гьисапда оьтгерип турарсыз. Шо сизин учун асрулар боюна токъташдырывдур. 15Етти гюнню узагъында маясыз экмек ашагъыз. Биринчи гюнденокъ уьйлеригиздеги маяны ёкъ этигиз, неге тюгюл биринчи гюнден тутуп, еттинчи гюнге ерли мая булан биширилген экмекни ашагъан гьар ким Исрайылдан къуваланажакъ. 16Биринчи ва еттинчи гюнлерде сыйлы жыйынланы оьтгеригиз. Шо гюнлер бир иш де этмегиз, янгыз оьзюгюзге аш гьазирлеме боласыз.

17Маясыз экмеклени байрамын оьтгеригиз, неге тюгюл шо гюн Мен Мисриден сизин асгерлеригизни чыгъардым. Шо гюнню гележек наслуларыгъыз булан байрам этип турарсыз. Шо сизин учун асрулар боюна токъташдырывдур. 18Маясыз биширилген экмеклени он дёртюнчю гюнню ахшамындан тутуп, йигирма биринчи гюнню ахшамына ерли ашап турарсыз. 19Етти гюнню узагъында уьйлеригизде мая болмасын. Мая булан биширилген экмекни ашагъан гьар ким (ол гелгинчи буса да, шо ерде тувгъан буса да) исрайыллыланы арасындан ёкъ этилежек. 20Мая къошулуп биширилген бир затны да ашамагъыз. Къайда турсагъыз да, маясыз экмекни ашагъыз.

21Муса, Исрайылны тамазаларын да чакъырып, булай дей:

– Барыгъыз, оьзюгюзню уьягьлюлеригиз учун айырып токълулар алыгъыз ва пасха къурбанлыкъны союгъуз. 22Иссопну[*] байламын алып, савутдагъы къангъа чомугъуз ва эшиклени уьст ягъындагъы ва ягъаларындагъы энегелерине сюртюгюз. Эртен болгъунча биригиз де уьйден чыкъмагъыз+. 23Раббибиз мисрилилени оьлтюрме баргъанда, эшиклени уьстюндеги ва ягъаларындагъы энегелериндеги къанны гёрюп, шо эшиклени къырыйындан оьтюп гетежек. Ол оьлтюрювчю малайикни уьйлеригизге гирме ва сизин оьлтюрме къоймажакъ. 24Шо адатны оьзюгюз учун да, наслуларыгъыз учун да даимги токъташдырыв гьисапда сакълап туругъуз. 25Раббибиз сизге топуракъ бережекмен деп ваъда этген эди. Ол сизге берген топуракъгъа гиргендокъ, шо адатны кютюгюз. 26Авлетлеригиз: «Бу адат нени англата?» – деп сорагъанда,+
27олагъа: «Бу Раббибиз учун союлагъан пасха къурбанлыкъ. Ол мисрилилени оьлтюрегенде, Мисридеги исрайыллыланы уьйлерини къырыйындан оьтюп гетди ва оланы аяды», – деп жавап берерсиз.

Халкъ, баш да ийип, Раббибизге макътавлар эте. 28Исрайыллылар Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа буюргъан бары буйрукъну кюте.

Онунчу такъсырлав: инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларыны оьлюмю

29Гечортада Раббибиз Мисриде башлап тувгъанланы барын да оьлтюре: пиръавунну тахыны вариси болгъан башлапгъы авлетинден тутуп, тёлеге салынгъан есирни башлапгъы авлетине ерли ва гьайван-малны башлап къозлагъан балаларын. 30Гечени ортасында пиръавун, ону ювукълары ва бары да мисрилилер туралар. Мисрини оькюрюп йылав толтуруп къоя, неге тюгюл оьзюнде ким буса да бирев оьлмеген уьй болмагъан.

Аллагьны халкъы Мисриден чыгъа

31Гече пиръавун, Мусаны ва Гьарунну чакъырып, булай дей:

– Гьазирленигиз! Исрайыллылар булан бирче мени халкъымны янындан гетигиз. Барыгъыз. Оьзюгюз де айтагъан кюйде, Раббигизге сужда этигиз, 32сиривлеригизни ва туварларыгъызны алып, гетигиз. Дагъы да мени шабагьатлагъыз.

33Мисрилилер исрайыллыланы уьлкеден чыкъма алгъасата.

– Ёгъесе, биз барыбыз да оьлежекбиз! – дей олар.

34Халкъ, мая къошулмагъан хамурну опуракълагъа чырмалгъан савутлагъа да салып, инбашларына юклеген гьалда юрюй. 35Муса оьзлени уьйретген кюйде, исрайыллылар мисрилилерден гюмюш ва алтын алатлар ва опуракълар ала+. 36Раббибиз мисрилилени исрайыллылагъа яхшы янашагъан кюйню эте. Мисрилилер де олагъа оьзлерден тилеген затланы бере. Исрайыллылар шолай мисрилилерден барын-ёгъун чыгъарып ала+. 37Исрайыллылар Рагьамсесден Суккутгъа ёл чыгъа. Къатынгишилерин ва яшларын санамагъанда, оланы санаву алты юз мингге ювукъ эргиши болгъан. Олар бары да яяв юрюй болгъан+. 38Олар булан кёп тюрлю оьзге халкълар, кёп санавдагъы гьайван ва мал болгъан. 39Олар Мисриден алып чыкъгъан хамурундан маясыз чапелеклер бишире. Хамургъа мая къошулмагъан болгъан, неге тюгюл оланы Мисриден чыкъма алгъасата болгъан. Шо саялы да оланы жыйып артгъа салынгъан маясы болмагъан.

40Исрайыллылар Мисриде дёрт юз отуз йыл яшай+. 41Дёрт юз отуз йыл оьтген гюн Раббибизни асгерлери Мисриден чыгъып тая. 42Шо гече Раббибиз учун юхусуз оьтгерилеген гече бола: Ол Мисриден Исрайылны халкъын чыгъара. Шо гече Раббибизни гечесидир! Наслудан наслугъа шо гече Исрайылны халкъы учун юхусуз оьтгерилеген гечедир.

Пасханы къанунлары

43Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа булай айта:

– Муна пасха къурбанлыгъы булан байлавлу къайдалар: шону ят адамгъа ашама ярамай. 44Сен сатып алгъан къул сюннетленген буса, огъар къурбанлыкъны этинден ашама ярай. 45Тек заманлыкъгъа яшама гелген адамгъа ва ихтиярсыз ишчиге шо этден ашама ярамай. 46Шо къурбанлыкъны этин, къайсы уьйде къызартгъан буса, шонда ашама тюше – этни уьйден чыгъармагъыз. Бир сюегин де сындырмагъыз+. 47Исрайылны бары халкъы шону кютме герек. 48Эгер де сизде яшайгъан гелгинчи адам Раббибизни Пасхасын оьтгерме сюйсе, ону уьюндеги эргишилени барысы да сюннетленме герек. Шо заман ол Пасхада шо топуракъда яшайгъан адам йимик ортакъчылыкъ этме болажакъ. Сюннетленмеген адам байрам тепсиде олтурма болмай. 49Бу къанунну бу топуракъда яшайгъанлар да, арагъызда яшайгъан гелгинчилер де кютме герек+.

50Исрайыллыланы барысы да Раббибиз Мусагъа ва Гьарунгъа буюргъан кюйде эте. 51Тап шо гюн Раббибиз Исрайылны асгерли халкъын Мисриден чыгъара.

13

Инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларын Раббибизге багъышлав

13^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылардан башлап туважакъларын, инсанлардан тутуп, гьайван-малгъа ерли ананы къарнындан чыгъажакъ башлапгъы балаларын Магъа багъышла+.

Маясыз экмеклени байрамы

3Муса халкъгъа булай дей:

– Сиз къулчулукъну топурагъы болгъан Мисриден чыкъгъан гюнню унутмагъыз, неге тюгюл Раббибиз сизин шондан зор къудраты булан чыгъарды. Мая къошулуп биширилген экмекни де ашамагъыз. 4Бугюн, абип айда, сиз гетежексиз. 5Раббибиз аталарыгъызгъа канъанлыланы, гьетлилени, амурлуланы, ябуслуланы ва гьивлилени топурагъын бережекмен деп ант этди. Шо топуракъда сют булан бал агъа. Раббибиз сизин шонда гелтиргенде, шо айда булай адатны юрютерсиз: 6етти гюн маясыз биширилген экмек ашарсыз, еттинчи гюн буса Раббибиз учун байрам этерсиз. 7Етти гюн маясыз экмек ашарсыз. Сизин мая къошулгъан бир ашыгъыз да болмасын. Сизин топуракъларыгъызда гьеч бир мая болмасын+. 8Шо гюн сизин гьаригиз оьзюню уланына: «Биз Мисриден чыкъгъанда, Раббибиз бизге этгенни эсде сакъламакъ учун шолай этемен», – деп айтсын. 9Шо адат Раббибизни Къануну даим эсигизде турсун учун, къолугъуздагъы бир белгидей, мангалайыгъыздагъы бир гиччирек эсделикдей болуп токътажакъ. Раббибиз сизин Мисриден Оьзюню зор къудраты булан чыгъарды чы дагъы+. 10Шо адатны белгиленген заманында йылдан-йылгъа да юрютюп туругъуз.

Инсанлардан ва гьайван-малдан башлап тувгъанларына байлавлу токъташдырылгъан къайдалар

11– Раббибиз, Оьзю сизге де, аталарыгъызгъа да ант этгени йимик, сизин канъанлыланы топурагъына де гийирип, шону сизге бергенде, 12Огъар бары да башлап тувгъанларыгъызны багъышлагъыз. Гьайван-малыгъызны башлап тувгъанларыны гьар эркеги Раббибизгедир. 13Башлап тувгъан къодукъну орнуна тёлев гьисапда токълу беригиз. Эгер де тёлевню бермесегиз, къодукъну башын уьзюп ташлагъыз. Оьзюгюзню бары да башлап тувгъанларыгъыз учун да тёлев беригиз.

14Гележекде уланынг сагъа: «Бу нени англата?» – деп сораса, огъар булай жавап бер: «Раббибиз зор къудраты булан бизин Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъарды+. 15Пиръавунну юрегин къайпанмайгъанлыкъ къуршап алгъанда, ол бизин йиберме сюймей эди. Шо заман Раббибиз Мисридеги бары да башлап тувгъанланы эркеклерин оьлтюрдю: инсанланы да, гьайванланы да. Муна шо саялы мен Раббибизге башлап тувгъан гьайван-малны эркеклерин сояман, оьзюмню башлап тувгъанларым учун буса тёлев беремен». 16Шо Раббибиз сизин Мисриден Оьзюню зор къудраты булан чыгъаргъанлыкъны къолунгдагъы бир белгисидей, мангалайынгдагъы бир шагьатнамасыдай болуп токътажакъ.

Аллагь Оьзюню халкъы булан бирче юрюй

17Пиръавун исрайыллыланы йиберген сонг, Аллагь оланы пилистимлилени топурагъындан таба оьтеген къысгъа ёлдан алып юрюмей. Аллагь:

– Олар давгъа тюшгендокъ, пикрусун да алышдырып, Мисриге къайтып къалма бола, – деп айта+.

18Аллагь халкъны айланч, дангылдагъы ёлдан Къызыл денгизге алып юрюй. Исрайыллылар Мисриден ябушувгъа гьазир кюйде савутланып гете. 19Муса оьзю булан Юсупну сюегин де алып гете. Неге тюгюл де, Юсуп оьз заманында исрайыллылагъа:

– Шексиз кюйде, Аллагь сизге кёмекге гележек. Шо заман мундан мени сюегимни аларсыз, – деп де айтып, оланы ант этдирген болгъан+.

20Суккутну къоюп, исрайыллылар Итам деген ерде, дангылны бир ягъасында, къонушуп токътай+. 21Раббибиз гюндюзлер, булут багъананы ичинде исрайыллыланы алдына да тюшюп, олагъа ёл гёрсете туруп юрюй. Гечелер буса, олагъа ярыкъ бермек учун, ялын багъананы ичинде юрюй. Шо саялы олар гюндюз де, гече де юрюме бола+. 22Гюндюзлер булут багъана, гечелер буса ялын багъана бир де халкъны янындан таймай.

14

Муса халкъын денгизден таба оьтгерип чыгъара

14^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылагъа, артгъа багъып къайтып, Пи-Гагьирот деген ерни къырыйында, Мигдалны ва денгизни арасында, токътасын деп айт. Олар денгизни къырыйында, Баал-Сепонну тувра алдында ерлешсин+. 3Пиръавун: «Исрайыллылар бу топуракъда дангылны ортасында адашгъан гьалында айланып тура», – деп ойлашажакъ. 4Мен пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде этежекмен. Ол исрайыллыланы артындан тербенежек. Мен, пиръавундан ва ону асгеринден оьр чыгъып, белгили болажакъман. Шо заман мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

Исрайыллылар тап шо кюйде эте. 5Пиръавунгъа исрайыллылар къачып гетгенни айтгъанда, ол ва ону ювукълары, ойлашып:

– Биз этип къойгъан недир? Биз чи, исрайыллыланы да йиберип, ишчилерсиз къалдыкъ! – дейлер.

6Пиръавун, асгерлик атарбасын да егип, асгерин де алып, ёлгъа тюше. 7Ол оьзю булан инг тизив алты юз асгерлик атарбаны ва ёлбашчылары да булан Мисрини оьзге бары да асгерлик атарбаларын да ала. 8Раббибиз пиръавунну юрегин къайпанмайгъан кюйде эте. Ол Мисриден чыгъып гетип барагъан исрайыллыланы артындан тербене. Исрайыллылар буса бир затдан да къоркъмайлы юрюй+. 9Мисрилилени асгерлери пиръавунну бары да атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары да булан исрайыллыланы артындан тербене. Исрайыллылар денгизни ягъасында, Пи-Гагьиротну къырыйында, Баал-Сепонну алдында къонушуп токътагъан болгъан. Мисрилилер оланы артындан тап шо ерде ете.

10Пиръавун ювукъ гелгенде, исрайыллылар, артгъа бурулуп къарап, мисрилилер оьзлени артындан тюшгенни гёре. Олар бек къоркъа ва Раббибизден кёмек тилеме башлай. 11Олар Мусагъа булай дей:

– Бизин дангылгъа чыгъарып оьлтюрмеген бусанг, бизге Мисриде къабурлар табылмай къалармы эди? Бизин Мисриден де чыгъарып, сен этгенинг недир? 12Мисриде биз сагъа: «Бизин парахат къой. Бизин мисрилилеге къуллукъ этме къой», – деп айтмагъанмы эдик дагъы? Дангылда оьлгенче, биз мисрилилени къуллары кюйде къалгъан болгъай эдик!

13Муса халкъгъа булай дей:

– Къоркъмагъыз. Къатып туругъуз. Бугюн Раббибиз сизин къутгъарагъанны гёрежексиз. Буссагьат сиз гёрюп турагъан мисрилилени буса дагъы бир де гёрмежексиз. 14Парахат болугъуз, сизин якълап Раббибиз ябушажакъ+.

15Раббибиз Мусагъа:

– Мени атымны тутуп чакъырыв этип не этесен? Исрайыллылагъа алгъа юрюсюн деп буйрукъ бер, – деп айта. 16Асатаягъынгны да гётерип, къолунгну денгизни уьстюнден таба узат, сонг шо эки бёлюнюп къалажакъ. Шо заман исрайыллылар денгизден къурудан йимик оьтюп чыгъып болажакъ. 17Мен буса мисрилилени къайпанмайгъан кюйде этежекмен, олар сизин артыгъыздан тюшежек. Мен, пиръавундан ва ону асгерлик атарбалары, атлылары булангъы асгеринден уьст гелип, белгили болажакъман. 18Мен, асгерлик атарбалары, атлылары булангъы пиръавундан уьст гелип, белгили болгъанда, мисрилилер Мен Рабби экенимни билежек.

19Исрайылны асгерини алды булан юрюп турагъан Аллагьны Малайиги ону артына тюшюп юрюме башлай. Булут багъана, оьзюню еринден тербенип, оланы артында, 20Мисрини ва Исрайылны асгерлерини арасында бола. Сав гечени узагъында булут бир якъны къарангы, бириси якъны буса ярыкъ этип тура. Сав гечени узагъында ярыкъ да, къарангылыкъ да бир-бирине къошулуп болмагъан кюйде тура.

21Муса денгизни уьстюнден таба къолун узата, Раббибиз буса сав гечени узагъында денгизге гючлю гюнтувуш елни уьфюртюп тура ва шону къурутуп къоя. Денгизни суву эки бёлюнюп къала+. 22Исрайыллылар денгизни тюбю булан оьтюп чыгъа: сувну бир тамы оланы онг янында, бириси буса сол янында токътап бола. 23Мисрилилер оланы артындан чаба. Пиръавунну атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары денгизге багъып чабып йибере. 24Янгы танг къата турагъан вакътиде Раббибиз булутлу ва ялынлы багъаналаны ичинден мисрилилени асгерине къарай ва оланы абдыратып къоя. 25Раббибиз мисрилилени асгерлик атарбаларыны дёгерчиклерин токътатып къоя, шоллукъда олагъа юрюме бек четим бола.

Мисрилилер:

– Исрайыллылардан къачып таяйыкъ! Рабби, исрайыллыланы янын да тутуп, Мисриге къаршы ябуша! – деп йибере.

26Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Денгизни уьстюнден таба къолунгну узат, денгизни суву мисрилилени, оланы асгерлик атарбаларын ва атлыларын батдырып къойсун. 27Муса денгизни уьстюнден таба къолун узата ва тангны алдында сувлар къошулуп къала. Шо вакътиде мисрилилер денгизге багъып чабып тура болгъан. Шолай Раббибиз оланы сувгъа тюзлеп къоя. 28Сув артгъа багъып ташып агъып йибере ва асгерлик атарбаланы, атлыланы – пиръавунну исрайыллыланы артындан денгизге багъып тербенген бютюн асгерин батдырып къоя.

29Тек исрайыллылар денгизден къурудан йимик оьтюп чыгъа: сувну бир тамы оланы онг янында, бириси буса сол янында токътап бола. 30Шо гюн Раббибиз исрайыллыланы мисрилилерден къутгъара. Исрайыллылар оланы денгиз ягъада оьлюп таба. 31Раббибиз мисрилилени къыргъан зор къудратын гёргенде, исрайыллыланы Раббибизни алдында зор къоркъув къуршап ала. Олар Раббибизге ва ону къулу Мусагъа иман сала.

15

Мусаны ва Марьямны йыры

15^1Шо заман Муса исрайыллылар да булан бирче Раббибизге бу йырны айта:

«Раббибизге йырлажакъман –

Ол оьрлеге гётерилди.

Атны ва огъар минген атлыны

Ол денгизге ташлады+.

2Раббим – мени гючюм ва макътавлугъум;

Ол магъа къутгъарылыв болду.

Ол – мени Аллагьым, мен Огъар макътавлар этежекмен;

Ол атамны Аллагьыдыр: мен Ону оьр этежекмен+.

3Раббим – асгерчидир;

Раббидир Ону аты+.

4Пиръавунну асгерлик атарбаларын ва асгерин

Ол денгизге ташлады.

Мисрилилени тизив асгерчилери

Къызыл денгизде батды.

5Оланы уьстюнде уллу сувлар къошулуп къалды,
олар да ташдай тюпсюз теренликлеге тюшюп гетди.

6Раббим, Сени онг къолунг
зор къудрат булан макътавлу болду.
Раббим, Сени онг къолунг
душманны йыкъды+.
7Оьзюнгню макътавлугъунгну зорлугъу булан
Сагъа къаршы баш гётергенлени ер этдинг.
Сени къазапланывунг къызып йиберди –
шо къазапланывунг оланы саламныдай яллатып къойду.

8Сен сувлагъа уьфюрдюнг –
олар оьрлеге гётерилип гетди,
тамдай токътап къалды;
денгизни теренлиги къалын болду+.
9Душман булай макътанды:
„Артындан тербенежекмен, оланы тутажакъман.
Давда тюшген малны пайлажакъман,
шолардан къуванажакъман.
Къылычымны сувуражакъман –
оланы къолум булан къыражакъман“.
10Тек Сен алатолпанынг булан уьфюрдюнг –
оланы да денгизни суву басдырып къойду.
Олар зор сувланы ичинде,
къургъашындай батылды.
11Раббим, ким бар Сагъа ошап?
Сыйлылыгъы булан зор болгъан,
Макътавлугъу булан къоркъутагъан,
гьайранлыкълар этеген
ким бар Сагъа ошап+?
12Сен онг къолунгну узатдынг –
оланы топуракъ ютуп къойду.
13Оьзюнгню рагьмунг булан
къутгъаргъан халкъынгны алып юрюжексен.
Оьзюнгню сыйлы уьюнге
Къудратынг булан огъар ёл гёрсетежексен.
14Халкълар эшитип, къартыллап йибережек;
пилистимлилеге гьуя тюшежек.
15Адумну башчылары къоркъажакъ,

Муапны пачаларын къартыллавукъ къуршап алажакъ,

Канъанны халкъы тартынажакъ –+
16олагъа къоркъунчлукъ ва гьуя тюшежек.
Раббим, Сени халкъынг оьтюп битгенче,
Сен ес болгъан халкъынг оьтюп битгенче,
оьзге халкълар къудратынг булан
ташгъа айланып къалажакъ.
17Раббим, оланы Оьзюнгню еслигинг
бар тавгъа гелтирип ерлешдирежексен.
Шо тавда Оьзюнге уьй къурдунг,
Есим, Оьзюнге сыйлы ер къурдунг.
Оланы гелтирип ерлешдирежексен+.

18Раббибиз гьар даим де гьакимлик этип туражакъ»+.

19Пиръавунну атлары, асгерлик атарбалары ва атлылары денгизге гиргенде, Раббибиз олагъа денгизни сувларын ташып акъдырып къоя. Исрайыллылар буса денгизни тюбю булан оьтюп чыгъа. 20Гьарунну къызардашы, гележекни алданокъ билдиреген Марьям буса къолуна накъыраны ала. Оьзге къатынгишилер накъыралары да булан, бийий туруп, ону арты булан юрюй+. 21Марьям олагъа булай йырлай:

«Раббибизге йыр айтыгъыз –

Ол оьрлеге гётерилди.

Атны ва огъар минген атлыны

Ол денгизге ташлады»+.

Марраны ва Элимни сувлары

22Муса исрайыллыланы Къызыл денгизден алып чыгъа. Олар Шур деген дангылгъа гире. Олар, сув табып болмай, дангылда уьч гюн айлана+. 23Маррагъа гелип, сувну ичип болмай, неге тюгюл шо аччы болгъан. (Муна шо саялы шо ерге Марра[*] деп айтыла.) 24Халкъ Мусагъа:

– Биз не ичейик? – деп хонтурлана.

25Муса Раббибизге дуа эте. Раббибиз огъар агъач гесекни гёрсете. Муса шону сувгъа атып йибере – сув да ичме ярайгъан болуп къала.

Исрайыллыланы сынап къарамакъ учун, Раббибиз шо ерде олагъа къанун да, ёл гёрсетив де бере. 26Ол булай айта:

– Эгер де сиз, Аллагьыгъыз болгъан Раббигизге тергевлю кюйде тынглап, Мен рази къалагъан ишлени этсегиз, эгер де Мени буйрукъларыма тынгласагъыз ва Мени ёл гёрсетивлеримни сакъласагъыз, Мен сизге мисрилилеге йиберген бир аврувну да къабундурма къоймажакъман. Мен сизин сав этеген Раббигизмен чи дагъы+.

27Исрайыллылар Элимге геле. Шонда он эки сув булакъ ва етмиш хурма терек болгъан. Олар шонда сувну ягъасында къонушуп токътайлар+.

16

Манна ва бёденелер

16^1Исрайыллылар Элимден ёл чыгъа. Мисриден чыгъып, олар экинчи айны он бешинчи гюнюне Син деген дангылгъа геле. Син Элимни ва Синайны арасында ерлешген болгъан+. 2Дангылда халкъ Мусагъа ва Гьарунгъа хонтурланма башлай. 3Исрайыллылар олагъа булай дей:

– Мисриде Раббибизни къолундан оьлген болгъан бусакъ, бизге къолай болажакъ эди! Биз шонда эт асылгъан къазанланы ягъында олтургъан эдик, тойгъунча экмек де ашай эдик. Сиз буса, бары халкъны дангылгъа да чыгъарып, ачдан оьлтюре турасыз+.

4Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Мен сизге кёкден таба экмек явдуражакъман. Халкъ, гьар гюн чыгъып, гюнге нечакъы тарыкъ буса, шончакъыны жыйсын. Олар Мени гёрсетивлериме гёре юрюрмю экен – Мен шону сынап къарама сюемен. 5Алтынчы гюн олар башгъа гюнлерден эсе эки керен артыкъ жыйсын ва сонггъа да болагъан кюйде онгарып къойсун.

6Муса ва Гьарун исрайыллылагъа булай дей:

– Сиз ахшам Раббибиз сизин Мисриден чыгъаргъанны англажакъсыз. 7Эртен буса сиз Раббибизни макътавлугъун гёрежексиз, неге тюгюл Ол сиз Оьзюне хонтурланагъанны эшитди. Биз ким болуп къалгъанбыз? Бизге хонтурланып не этесиз+?

8Муса дагъы да булай дей:

– Шо макътавлукъ Раббибиз болгъан экенни сиз шулай билежексиз: бугюн ахшам Ол сизге эт ашатажакъ, эртен буса сизге таман чакъы экмек бережек. Раббибиз сиз Оьзюне хонтурланагъаныгъызны эшитди. Биз кимбиз? Сиз бизге тюгюл, Раббибизге хонтурланасыз.

9Муса Гьарунгъа булай дей:

– Исрайылны халкъына: «Барып, Раббибизни алдында токътагъыз, неге тюгюл Ол сизин хонтурланагъаныгъызны эшитди», – деп айт.

10Гьарун исрайыллылар булан сёйлеп турагъанда, олар дангылгъа багъып бурулуп, булутну ичинде Раббибизни макътавлугъу гелгенни гёре.

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Мен исрайыллыланы хонтурланагъанын эшитдим. Олагъа: «Къашкъаралагъан вакътиге сиз эт ашажакъсыз, эртен буса экмекден тояжакъсыз. Шо заман сиз Мен Раббигиз, сизин Аллагьыгъыз, экенимни билежексиз», – деп айт.

13Шо ахшам бёденелер учуп гелип, исрайыллылар къонушуп токътагъан ерни толтуруп къоя. Эртен буса шо ерни айланасына чыкъ сала+. 14Чыкъ тайгъанда, дангылны уьстюнде къыравгъа ошайгъан гиччи къурмачлар гёрюне. 15Исрайыллылар, шоланы гёрюп, бир-бирине:

– Бу недир? – деп сорай.

Олар бу не экенни билмей болгъан. Муса олагъа булай дей:

– Бу – Раббибиз сизге рызкъы этип берген экмек. 16Раббибиз: «Гьар ким оьзюне тарыкъ чакъыны жыйсын. Уьягьлюдеги гьар адамгъа омерни[*] алыгъыз», – деп буйрукъ берди+.

17Исрайыллылар оьзлеге айтгъан кюйде эте. Бирлери кёпню, башгъалары буса азны жыя. 18Тек олар омер булан оьлчеп къарагъанда, кёпню жыйгъанныки артыкъ тюгюлю, азны жыйгъанныки де кем тюгюлю ачыкъ бола. Гьариси оьзюне тарыкъ болар чакъы жыйгъан болгъан+.

19Муса олагъа:

– Бирев де эртенге бир затны да къоймасын, – дей.

20Тек бирлери, Мусагъа тынгламай, бир пайын эртенге къоя. Рызкъыгъа буса хурт тюше ва шондан яман ийис гелме башлай. Муса олагъа бек ачувлана.

21Эртен гьариси оьзюне тарыкъ чакъыны жыя болгъан. Гюн къыздырма башлагъанда буса, авлакъда жыйылмай къалгъан рызкъы ирип къала болгъан. 22Алтынчы гюн олар эки керен кёпню жыя – гьар адамгъа экишер омерни. Халкъны башчылары гелип, шо гьакъда Мусагъа билдире.

23Муса олагъа булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: «Тангала – ял алагъан гюн, Раббибизни сыйлы сонгугюню. Биширме сюеген ашыгъызны гьали биширип къоюгъуз. Къалгъанын буса, артгъа салып, эртен болгъунча сакълама герек»+.

24Муса буюргъан кюйде, олар шону эртен болгъунча сакълай, аш бузулма къарамай, огъар хурт да тюшмей.

25– Муну бугюн ашагъыз, – дей Муса, – неге тюгюл бугюн Раббибизни сонгугюню. Бугюн сиз топуракъда бир зат да тапмажакъсыз. 26Сиз къурмачны алты гюн жыяжакъсыз, тек еттинчи гюн, сонгугюн, бир зат да болмажакъ.

27Биревлер еттинчи гюн де жыйма чыгъа, тек бир зат да тапмай. 28Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сиз дагъы да къачан болгъунча Мени буйрукъларымны да, гёрсетивлеримни де бузуп туражакъсыз? 29Эсигизде сакълагъыз: Мен сизге сонгугюнню бердим, шо саялы алтынчы гюн сизге эки гюнге болар чакъы экмек беремен. Еттинчи гюн гьар ким, оьзю къайда буса, шо еринде къалсын. Бирев де уьюнден чыкъмасын.

30Еттинчи гюн халкъ ял ала болгъан.

31Исрайылны халкъы шо рызкъыгъа манна[*] деп къоя. Ону тюсю оччамны урлугъу йимик акъ, татыву буса бал чапелекники йимик болгъан. 32Муса булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: «Омер маннаны алып, гележек наслуларыгъыз учун сакълап къоюгъуз. Олар сизин Мисриден чыгъаргъанда, Мен дангылда сизге берип ашатгъан экмекни гёрсюн».

33Муса Гьарунгъа:

– Кажинни алып, шону омер маннадан толтур. Гележек наслулар учун сакъламакъ учун, шону Раббибизни алдына салып къой.

34Раббибиз де Мусагъа буюргъан кюйде, Гьарун ичинде омер манна булангъы кажинни, сакъламакъ учун, шагьатлыкъны сандыгъыны алдына сала. 35Исрайыллылар гёчюрюлген топуракъгъа гелип къалгъанча, маннаны къыркъ йыл ашап тура. Олар маннаны Канъанны дазуларына етишип къалгъанча ашап тура+.

36(Омер оьлчев епаны[*] ондан бир пайы бола.)

17

Ярдан чыкъгъан сув

(Сан 20:1-13)

17^1Исрайылны халкъы Син дангылдан ёл чыгъа ва Раббибиз буюргъан кюйде, бир ерден башгъа ерге гёчюп юрюй. Олар Репидим деген ерде къонушуп токътай. Тек шонда сувсабын басылтмакъ учун сув болмагъан+. 2Олар, Мусагъа хонтурлана туруп:

– Бизге сув бер. Биз ичме сюебиз, – дей.

Муса:

– Сиз мени неге айыплайсыз? Сиз неге Раббибизни сынап къарайсыз? – деп жавап бере+.

3Тек халкъ, сувсабындан тазза инжинип, Мусагъа хонтурланып тербей. Олар:

– Сен бизин Мисриден чыгъарып не эте эдинг? Бизин, яшларыбызны ва гьайван-малыбызны сувсабыбыздан яндырып оьлтюрме сюемисен? – дей.

4Муса Раббибизге:

– Мен бу халкъгъа не этейим? Булар чы мени ташгъа тутма гьазир, – деп ялбара+.

5Раббибиз Мусагъа булай жавап бере:

– Оьзюнг булан исрайыллыланы бир нече тамазасын да алып, халкъны алдына тюшюп юрю. Сен Нилге ургъан асатаягъынгны да ал. 6Мен Гьорипде сени алдынга чыгъып ярда эретуруп токътажакъман. Яргъа урарсан, шондан сув чыгъажакъ ва халкъ сувсабын басылтма болажакъ.

Муса исрайыллыланы тамазаларыны гёз алдында шолай эте+. 7Ол шо ерге Масса[*] ва Мариба деп къоя. Неге тюгюл де, исрайыллылар: «Раббибиз бизин буланмы неде тюгюлмю?» – деп айта туруп, Раббибизге бетлей ва Ону къазапландыра болгъан.

Исрайыллылар амаликлилерден уьст чыгъа

8Амаликлилер гелип, Репидимдеги исрайыллылагъа чапгъын эте+. 9Муса Ясуагъа булай дей:

– Халкъны арасындан бир нече адамны да айырып, амаликлилер булан ябушма чыкъ. Мен тангала къолумда Аллагьны асатаягъы да булан тёбени башында эретуруп болажакъман.

10Ясуа, Муса оьзюне буюргъан кюйде, амаликлилер булан ябушма чыгъа. Муса, Гьарун ва Гьур буса тёбени башына минип токътай. 11Муса къолларын гётергенде, исрайыллылар ута болгъан. Тек ол къолларын салландыргъандокъ, амаликлилер утма башлай болгъан, 12неге тюгюл Мусаны къоллары тала болгъан. Шо заман Гьарун ва Гьур, таш гелтире, Муса шо ташда олтура. Олар Мусаны къолларын тутгъан кюйде тура: бири – бир ягъындан, бириси буса – башгъа ягъындан. Мусаны къоллары гюн артылгъанча гётерилип тура. 13Шоллукъда Ясуа амаликлилени асгерин янча.

14Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Унутулмасын учун, кагъызгъа да язып, Ясуа оху: Мен кёклени тюбюнде Амаликни болмагъандай унутагъан кюйде этежекмен+.

15Муса къурбан этеген ер къура ва шогъар «Раббибиз – мени байрагъым» деп къоя. 16Неге тюгюл де, ол булай дей:

– Къоллар Раббибизни тахына багъып гётерилген эди. Раббибиз наслудан-наслугъа амаликлилеге къаршы ябушуп туражакъ.

18

Итро Мусаны гёрме геле

18^1Мидьянлы Итро деген дин къуллукъчу Мусаны къайнатасы да болгъан. Итро Аллагь Мусагъа, Оьзюню халкъы болгъан исрайыллылагъа этген бары да этген ишлени ва Ол Исрайылны халкъын Мисриден чыгъаргъаны гьакъда эшите+. 2-3Мусаны къатыны Сиппур атасыны уьюнде болгъан. Сиппурну Муса оьзю йиберген болгъан. Шо заман Итро, къызы Сиппурну да, ону эки де уланын да алып, Мусаны гёрме ёл чыгъа. Уланланы бирисини аты Гершом болгъан, неге тюгюл Муса: «Мен ят элде ерлешдим», – деп айтгъан болгъан. 4Бириси уланыны аты буса Элиезер болгъан, неге тюгюл ол: «Мени атамны Аллагьы магъа кёмек этди. Ол мени пиръавунну къылычындан къутултду», – деп айтгъан болгъан.

5Итро, Сиппурну да, ону уланларын да алып, Мусаны янына дангылгъа геле. Муса шонда Аллагьны тавуну этегинде къонушуп токътагъан болгъан. 6Итро огъар:

– Мен, къайнатанг Итро, сени янынга къатынынг ва эки де уланынг булан геле тураман, – деп айтып йибере.

7Муса къайнатасын къаршыламакъ учун чыгъа, баш да ийип, ону оьбе. Олар, бир-бири булан саламлашып, чатыргъа гире. 8Муса къайнатасына Раббибиз Исрайыл учун пиръавунгъа ва мисрилилеге этген ишлени, сапарда оьзлер гёрген къыйынлыкъланы ва Раббибиз оьзлени къутгъаргъан кюю гьакъында хабарлай. 9Итро Раббибиз, исрайыллыланы мисрилилени гьакимлигинден азат да этип, олар учун гёрсетген зор рагьмусу гьакъда кёп сююп тынглай. 10Ол булай дей:

– Пиръавунну ва мисрилилени гьакимлигинден сизин азат этген Раббибизге макътавлар болсун! 11Гьали мен Раббибиз оьзге аллагьлардан эсе артыкъ экенни билемен. Неге тюгюл де, Ол исрайыллыланы къыйыкъсытып тургъан мисрилилени гьакимлигинден азат этди.

12Итро Аллагь учун бютюнлей яллатып этилеген ва оьзге тюрлю къурбанланы эте. Гьарун буса Исрайылны тамазалары да булан бирче Мусаны къайнатасы булан сыйлы къурбан ашны ашамакъ учун геле.

Муса дуванчыланы белгилей

(Такр 1:9-18)

13Артындагъы гюн Муса халкъны масъалаларын чечме гирише. Халкъ эртенден тутуп ахшам болгъунча ону айланасын алып жыйылып тура. 14Муса халкъ булан машгъул экенин гёргенде, къайнатасы огъар булай дей:

– Сен халкъгъа не этесен? Сен неге янгыз дуван гесесен? Неге бары да адамлар эртенден тутуп ахшам болгъунча айланангны алып жыйылып тура?

15Муса булай жавап бере:

– Олар мени яныма Аллагьны дуванын ахтара туруп геле. 16Оьзлени арасында эришивлюк болса, олар шо масъаласы булан мени яныма геле. Мен шо масъаласын чечемен, олагъа Аллагьны токъташдырывларын ва къанунларын уьйретемен.

17Къайнатасы Мусагъа булай жавап бере:

– Сен шону тюз этмейсен. 18Сен де, сени янынга гелегенлер де къавшаласыз. Бу ишни янгыз сагъа кютме бек къыйын бола+. 19Магъа тынгла, мен сагъа бир таклиф берейим. Аллагь да сени булан болсун дагъы. Сен бу халкъны ва Аллагьны арачысы бол, оланы ишлерин де Аллагьны тергевюне къой. 20Оланы токъташдырывлагъа, къанунлагъа уьйрет, юрюме тюз ёлну гёрсет, этме тарыкъ ишлени англат. 21Халкъны арасындан бажарывлу, Аллагьдан къоркъагъан, мекенли ва сатылмайгъан адамланы табып, оланы минглер, юзлер, ярты юзлер, онлар булангъы адамланы уьстюне гьакимлер этип сал+. 22Олар дуванчылар болажакъ. Олар къыйын масъалаланы сагъа тапшурсун, тынчларын буса оьзлер чечсин. Сени уьстюнге тюшген юкге ортакъчы болуп, олар шону енгиллешдирежек. 23Эгер де сен шолай этсенг, Аллагь да сагъа шолай буюрса, сен шо юкню гётерип болажакъсан, адамлар да уьйлерине рази болуп къайтажакъ.

24Муса къайнатасына тынглай ва ол айтгъан кюйде эте. 25Ол исрайыллыланы арасындан бажарывлу адамланы танглай ва оланы халкъны башчылары – минглер, юзлер, ярты юзлер, онлар булангъы адамланы уьстюне гьакимлер этип сала+. 26Олар халкъгъа дуванчылар да болуп токътай. Олар къыйын масъалаланы Мусагъа тапшура, тынчларын буса оьзлер чече+.

27Муса къайнатасы булан савболлаша. Итро оьзюню уьлкесине гете.

19

Синай тавну ягъында

19^1Мисриден чыкъгъанлы уьчюнчю айда, тап шо гюн, исрайыллылар Синай дангылгъа етише. 2Репидимден чыгъып, олар Синай дангылгъа геле. Исрайыллылар шонда тавну этегинде токътагъан болгъан+.

3Муса Аллагьны янына гётериле. Раббибиз огъар тавдан таба булай сёйлей:

– Якъубну тухумуна, Исрайылны халкъына булай деп айт: 4«Сиз Мен Мисриге не этгенни, Мен сизин къаракъушну къанатларында алып юрюгенни ва Оьзюмню яныма гелтиргенни гёрдюгюз+. 5Гьасили, эгер де сиз Магъа бютюнлей таби болуп ва Мени булангъы разилешивню кютюп турсагъыз, бары да халкъланы арасындан янгыз сиз Мени къыйматлы мюлкюм болажакъсыз. Бютюн топуракъ Меники,+
6тек сиз Мени гьакимлик этеген дин къуллукъчуларым, сыйлы халкъым, болажакъсыз». Шону исрайыллылагъа айт+.

7Муса, тюпге тюшюп, халкъны тамазаларын чакъыра ва олагъа Раббибиз буюргъан сёзлени етишдире. 8Халкъ бир тавушдан:

– Биз Раббибизни бары да айтгъанын кютежекбиз, – деп жавап бере.

Муса Раббибизге оланы жавабын етишдире+.

9Раббибиз Мусагъа:

– Халкъ, Мен сени булан сёйлейгенимни эшитип, гьар даимге сагъа инансын учун, Мен сени янынга къалын булутну ичинде гележекмен, – дей.

Муса Раббибизге халкъны жавабын етишдире. 10Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Адамланы янына барып, бугюн де, тангала да оланы сыйлы эт. Олар опуракъларын жувсун+
11ва уьчюнчю гюнге онгарылсын. Неге тюгюл де, шо заман халкъны гёз алдында Мен Синай тавгъа тюшежекмен. 12Адамлагъа тавну айланасы булан дазуну белгиле ва олагъа булай айт: «Тавгъа гётерилмекден ва шону этегине тиймекден сакъ болугъуз. Ким тавгъа тийсе, шо оьлмей къалмажакъ. 13Шо адамны ташгъа тутуп неде окълар чанчып оьлтюрежек: огъар къол булан тийме де ярамажакъ. Адам болсун неде гьайван болсун – ол сав къалмажакъ». Неге тюгюл де, зурнай созулуп согъулгъанда, олар тавгъа гётерилме сюежек+.

14Муса тавдан адамланы янына тюше ва оланы сыйлы эте. Олар опуракъларын жува. 15Муса халкъгъа:

– Уьчюнчю гюнге онгарылып туругъуз. Къатынгишилеге ювукълукъ этмекден сакъланыгъыз, – дей.

16Уьчюнчю гюн эртен кёк кёкюрей, яшмын яшнай, тавну уьстюнде къалын булут бола ва кёк кёкюрегендей зурнайны тавушу чалына. Къонушда токътагъанланы барысы да къартыллап йибере. 17Муса халкъны къонушгъан еринден Аллагьны алдына чыгъара. Адамлар тавну этегинде эретуруп токътай. 18Синай тавну тютюн басгъан болгъан, неге тюгюл Раббибиз шонда ялынны ичинде тюшген болгъан. Тавдан кёрюкден йимик тютюн гётериле болгъан. Савлай тав къартыллай, 19зурнайны тавушу буса баргъан сайын гючленип тербей. Муса сёйлегенде, Аллагь огъар кёк кёкюрегендей тавуш булан жавап бере.

20Раббибиз Синай тавну башына тюше ва Мусаны шонда чакъыра. Муса гётерилгенде, 21Раббибиз огъар булай айта:

– Тюшюп, халкъгъа бувар: Магъа къарайбыз деп, олар ювукълашып йибермесин, ёгъесе оланы кёбюсю оьлюп къалажакъ+. 22Гьатта Магъа ювукълашагъан дин къуллукъчулар да оьзлени сыйлы этме герек, ёгъесе Мен оланы жазалажакъман+.

23Муса Раббибизге булай дей:

– Халкъ Синай тавгъа гётерилип болмай, неге тюгюл бизге Сен Оьзюнг: «Тавну айланасы булан дазуну белгиле ва шону сыйлы эт», – деп бувардынг.

24Раббибиз булай жавап бере:

– Тюшюп, оьзюнг булан Гьарунну алып гел. Магъа къарамакъ учун, дин къуллукъчулар да, халкъ да дазудан чыкъмасын, ёгъесе Мен оланы жазалажакъман.

25Муса адамланы янына тюше ва олагъа Раббибизни бары да айтгъанын етишдире.

20

Он буйрукъ

(Такр 5:6-21)

20^1•Аллагь булай сёзлени айта:

2– Мен – Раббингмен, сени Мисриден, къулчулукъну топурагъындан, чыгъаргъан Аллагьынгман+.

3Сени Менден оьзге аллагьларынг болмасын+.

4Оьзюнге ялгъан аллагь этме – не оьрдеги кёклерде, не тюпдеги ерде, не топуракъдан тюпдеги сувларда бир затны суратын да этме+. 5Шолагъа сужда къылма ва къуллукъ этме. Мен чи, Раббинг, сени Аллагьынг – гюнчюлюк этеген, Мени гёрюп ярамайгъанланы авлетлерин уьчюнчю ва дёртюнчю наслугъа ерли такъсырлайгъан Аллагьман+. 6Тек Мени сюегенлени ва Мени буйрукъларымны кютегенлени минглер булангъы наслуларына ерли рагьму гёрсетеген Аллагьман+.

7Раббингни, сени Аллагьынгны, атын негьакъ айтып айланма, неге тюгюл Раббинг Оьзюню атын негьакъ айтып айланагъан биревню де такъсырламай къоймажакъ+.

8Сонгугюнню унутма ва шо гюнню сыйлы кюйде сакълап тур+. 9Алты гюн загьмат тёк ва оьзюнгню бары да ишингни этип тур. 10Тек еттинчи гюн – Раббингни, сени Аллагьынгны, сонгугюню. Шо гюн не сен, не уланынг, не къызынг, не къуллукъчунг, не къаравашынг, не гьайван-малынг, не сени шагьарларынгдагъы гелгинчи адам бир ишни де этмесин. 11Раббинг алты гюнге кёклени, топуракъны, денгизни ва шолардагъы бары да затны яратды, еттинчи гюн буса ял алды. Шо саялы Раббинг сонгугюнню шабагьатлады ва сыйлы этди.

12Сен Раббинг, сени Аллагьынг, берген топуракъда узакъ яшама сюйсенг, ата-ананга абур эт+.

13Оьлтюрме+.

14Эр-къатынны арасында болма тарыкъ аминликни бузма+.

15Урлама+.

16Оьзгеге къаршы ялгъан шагьатлыкъ этме+.

17Ювугъунгну уьюне гёз салма. Ювугъунгну къатынына, ону къуллукъчусуна неде къаравашына, ону оьгюзюне неде эшегине – ювугъунгнуки болгъан бир затгъа да гёз салма+.

18Адамлар кёк кёкюрегенни, яшмын яшнагъанны гёргенде, зурнайны тавушун эшитгенде ва тютюн басгъан тавну гёргенде, къоркъмакълыкъдан къартыллап йибере. Олар, ариде де токътап, 19Мусагъа:

– Бизин булан оьзюнг сёйле, биз буса тынглайыкъ. Бизин булан Аллагь сёйлемесин, ёгъесе биз оьлежекбиз, – дей+.

20Муса халкъгъа:

– Къоркъмагъыз. Аллагь сиз Оьзюнден къоркъсун ва гюнагь этмесин деп, сизин сынама гелген, – дей.

21Халкъ ариде токътагъан кюйде къала. Муса буса къара булутну ичиндеги Аллагьгъа ювукълаша.

Къурбан этеген ерни гьакъындагъы къанун

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Исрайыллылагъа булай айт: «Мен сизин булан кёклерден таба сёйлейгенни оьзюгюз гёрдюгюз: 23оьзюгюзге гюмюшден неде алтындан аллагьлар этмегиз ва Мени орнума олагъа сужда этмегиз.

24Магъа топуракъдан къурбан этеген ер этигиз. Шонда къойланы, оьгюзлени бютюнлей яллатып ва ярашывлукъ учун къурбан этигиз. Гьар не ерде де Мен сизге Оьзюме абур этме буйрукъ этсем, Мен сизин яныгъызгъа гележекмен ва сизин шабагьатлажакъман. 25Эгер де Магъа къурбан этеген ерни ташдан этме токъташсагъыз, шону чабылгъан ташлардан этмегиз. Неге тюгюл де, сиз ташгъа гесгич булан тийсегиз, шону мурдарлагъан болажакъсыз+. 26Къурбанлыкъ этеген еримни алдында сизин уят еригиз ачылып къалмасын учун, шонда канзилерден гётерилмегиз».

21

21^1Сен исрайыллылагъа етишдирме тарыкъ къанунлар булардыр:

Ягьуди къуллагъа байлавлу къанунлар

(Такр 15:12-18)

2– Эгер ягьуди къулну сатып алсанг, ол да сагъа алты йыл къуллукъ этген буса, еттинчи йылгъа ол тёлевсюз эркин этилме тарыкъ+. 3Эгер ол янгыз гелген буса, янгыз ол эркин этилсин. Эгер де ол къатыны булан гелген буса, ону булан бирче къатыны да эркин этилсин. 4Эгер еси къулгъа къатын алып, ол да эрине уланлар неде къызлар тапгъан буса, къатынгиши де, яшлар да есиники болажакъ. Эркинликге буса къул оьзю янгыз чыгъарылажакъ.

5Эгер къул: «Мен есимни де, къатыным булан яшларымны да сюемен, эркинликге чыкъма сюймеймен», – деп айтса, 6еси ону Аллагьны алдына салсын, эшикни неде эшикни энегесине гелтирип, биз булан ону къулагъын тешсин. Шондан сонг ол сав оьмюрюне есини къулу кюйде къалажакъ+.

7Эгер бирев оьзюню къызын къулчулукъгъа сатса, ол къулчулукъдан эргиши къуллар йимик эркин этилме тюшмей. 8Эгер къызны оьзюне къатын этип айыргъан еси ону булан къыйышмаса, еси ону сатып алма ихтияр берме герек. Ону шо къызны ят адамлагъа сатма ихтияры ёкъ, неге тюгюл еси огъар тюз янашмагъан. 9Эгер ол къызны уланына къатын этип айырса, огъар къызына йимик ихтиярлар берсин. 10Эгер ол оьзгени къатын этип алса, биринчи къатынын ашдан, опуракъдан ва эр-къатын къатнашывдан магьрюм этмесин+. 11Эгер еси огъар шу затланы барын да бермесе, къыз тёлевсюз де эркин этилип бола.

Къаркъарагъа гелтирилген зараллагъа байлавлу къанунлар

12– Ким биревге уруп, ону оьлтюрюп къойса, ол оьзю де оьлтюрюлежек+. 13Эгер ол шону билмей этип къойса, эгер де Мен шолай болма къойсам, оьлтюрген адам Мен гёрсетген ерге къачып яшынсын+. 14Эгер бирев оьзге адамны иш этип оьлтюрюп къойса, шо адамны Мени къурбан этеген еримден[*] алып, оьлтюрюгюз+.

15Ким атасына неде анасына урса, ол оьзю де оьлтюрюлме герек.

16Ким биревню урлап, ону сатса неде оьзюнде сакълап турса, тутулгъанда, оьзю оьлтюрюлме герек+.

17Ким атасына неде анасына яман сёйлесе, ол оьлтюрюлме герек+.

18Эгер эки эргиши эришип, бири бирисине таш неде юмурукъ булан уруп, ол да оьлмейли, ятывгъа тюшсе, 19сакъат болгъаны, аякъгъа минип, таякъгъа да таянып, уьюнден чыкъма башласа, ургъаны жавапгъа тартылмажакъ. Тек ургъан адам сакъат болгъанына тас болгъан заманы ва сав болмакъ учун чыгъаргъан харжын тёлеме герек.

20Эгер еси, къулуна неде къаравашына уруп, ол да гьазирине оьлюп къалса, еси такъсырланма тарыкъ. 21Эгер къул бир-эки гюнден аякъгъа турса, есин такъсырлама тюшмей, неге тюгюл къул – ону мюлкюдюр.

22Эгер бир-бири булан ябушагъан эргишилер, айлы къатынгъа уруп, яшын гетертсе, тек огъар башгъа зарал тиймеген буса, зарал гелтиргенинден шо къатынны эри талап этген ва дуван ихтияр берген бары да затны чыгъарып алма тарыкъ. 23Эгер зарал гелтирилсе, оьлтюргенни орнуна оьлтюрюгюз, 24гёзню орнуна гёзню чыгъарыгъыз, тишни орнуна тишни тюшюрюгюз, бутну орнуна бутну сындырыгъыз, 25бишген ерни орнуна биширигиз, яраны орнуна яра салыгъыз, авуртгъан ерни орнуна авуртдуругъуз+.

26Эгер еси уруп, къулуну неде къаравашыны гёзюн чыгъарса, шо чыгъаргъан гёзю саялы, оланы эркин этсин. 27Эгер еси уруп, къулуну неде къаравашыны тишин тюшюрсе, шо тюшюрген тиши саялы, оланы эркин этсин.

28Эгер бугъа эргишини неде къатынгишини сюзюп оьлтюрюп къойса, бугъаны ташгъа тутуп оьлтюрме герек, ону эти буса ашама яратылмай. Тек бугъаны есин жавапгъа тартма тюшмей+. 29Эгер бугъа сюзегени гьакъда есине айтылып, ол да бугъаны гьайын этмейли, эргишини неде къатынгишини оьлтюрюп къойса, бугъаны ташгъа тутуп оьлтюрме герек, шогъар къошуп есин де оьлтюрме герек. 30Эгер де бугъаны есине тёлев салынса, ол тийишли болагъан чакъыны тёлеп, къутулуп бола+. 31Бугъа уланъяшны неде къызъяшны сюзсе де, бу къанунну къоллама тюше. 32Эгер бугъа къулну неде къаравашны сюзсе, бугъаны еси оланы есине отуз шекел[*] гюмюш тёлесин, бугъаны буса ташгъа тутуп оьлтюрсюн.

33Эгер бирев, сув жыйылагъан чонкъну ачып неде къазып, шону уьстюн япмай къойса, шону ичине де оьгюз неде эшек тюшюп къалса, 34шо чонкъну къазгъан адам гелтирген заралы учун гьакъ тёлеме герек. Ол есине тёлесин, гьайванны чархы буса онуки болажакъ+.

35Эгер биревню бугъасы, башгъасыныкин сакъат этип, о да оьлюп къалса, есилери, сав бугъаны сатып, хайыргъа тюшген акъчаны да, чархны да тенг бёлсюн. 36Тек бугъаны сюзегени белгили болуп, ону да еси бегитип сакъламай болгъан буса, ол бугъаны орнуна бугъа тёлесин, чархны буса оьзюне алсын.

22

Мюлкге байлавлу къанунлар

22^1– Эгер бирев, оьгюзню неде къойну урлап, оланы сойса неде сатса, ол оьгюзню орнуна беш оьгюз, къойну орнуна да дёрт къой берме герек+. 2Эгер уручуну бир уьйге гирме къарай туруп тутса ва ону токъалап оьлтюрюп къойса, токъалагъан адам оьлтюрген деп айыпгъа тартылмай. 3Эгер де шо иш гюн чыкъгъан сонг болса, шо заман ол айыплы бола. Уручу урлагъанын къайтарма тарыкъ. Эгер ону бир заты да ёкъ буса, урлагъанын къайтармакъ учун, ону къулчулукъгъа сатма тюше. 4Эгер урлангъан гьайван-мал, оьгюз, эшек неде къой буса да – башгъа тюгюл, шо адамда сав кююнде табылса, ол эки къабат артыкъ тёлеме герек+.

5Эгер бирев, гьайван-малын йиберип, оьзге адамны авлагъын неде юзюмлюгюн пуч этсе, оьзюню авлагъындан неде юзюмлюгюнден къайтарылгъан инг тизив тюшюмден тёлеме герек.

6Эгер от тюшюп, ол да тегенек уьлкюлеге къабунуп, аракъланы неде авлакъдан къайтып битмеген ашлыкъны яллатып къойса, от тюшюрген адам яллагъан затланы тёлеме герек.

7Эгер бирев, сакъламакъ учун ювугъуна гюмюш неде оьзге затларын берип, шоланы да аманат этип берген адамны уьюнден урлап къойса, уручу, эгер де ол тутулса, эки къабат этип тёлеме герек. 8Эгер уручуну тапмаса, оьзюне аманат этип берген адам, дуванчыланы алдында токътап, гишини мюлкюне тиймегенмен деп ант этме герек.

9Мюлкге байлавлу – сюйсе ол оьгюз, эшек, къой, опуракъ неде оьзге тас болгъан мюлк болсун – бирев: «Бу меники», – деп айтса, эки де янны ишин Аллагьгъа тапшурма тарыкъ. Аллагь оьзюне тюз тюгюл деп токъташдыргъан адам тюз деп токъташдыргъанына эки къабат тёлеме герек.

10Эгер бирев ювугъуна эшегин, оьгюзюн, къоюн неде оьзге гьайван-малын сакъламакъ учун берсе, ол да оьлюп неде сакъат болуп, неде бирев де гёрмейгенде урланып къалса, 11жавапгъа тартылагъан адамны талап этеген адам булангъы масъаласы Раббибизни алдында этилген ант булан чечилме герек. Жавапгъа тартылагъаны гишини мюлкюне тиймегенмен деп ант этме герек. Талап этегени буса антны къабул этме герек, тёлев де салынма тюшмей+. 12Эгер де гьайван-малны ондан урлагъан буса, жавапгъа тартылагъаны талап этегенине шо урлангъан гьайван-мал учун тёлев этме герек. 13Эгер гьайван-малны къыр жанлар паралагъан буса, жавапгъа тартылагъаны исбатлав гьисапда гьайванны сюегин гелтирме герек. Шо заман ол паралангъан гьайван учун заралын тёлеме герек.

14Эгер бирев, ювугъундан гьайван-малны борчгъа алып, ол да къырыйында еси ёкъда сакъат болуп неде оьлюп къалса, гьагъын тёлеме герек. 15Эгер де гьайван-малны еси шо заман къырыйында болса, борчгъа алгъанына тёлев салынмай. Эгер гьайван-мал ижарагъа алынгъан буса, тас болгъан затны башын ижарагъа тёленген акъча япма тарыкъ.

Жамият булан байлавлу къанунлар

16– Эгер бирев, оьзюне эрге гелермен деп сёз бермеген бир къызны гьавасландырып, огъар ювукълукъ этип къойса, ол шо къызгъа къалым берме герек. Шо къыз ону къатыны болуп къалажакъ+. 17Эгер де атасы огъар къызны берме рази болмаса да, ол олай да, булай да къызгъа берилеген къалымны берме герек.

18Халмажчы къатынны сав къойма+.

19Гьайвангъа ювукълукъ этеген гьар кимни оьлтюрме герек+.

20Раббибизден къайры оьзге аллагьгъа къурбан этеген гьар кимни дагъытма герек.

21Гелгинчилени къыйыкъсытма, олагъа зулму этме: бир вакътиде Мисриде сиз оьзюгюз де гелгинчилер эдигиз чи+.

22Тул къатынланы, етимлени къыйыкъсытма+. 23Эгер сиз шолай этсегиз, олар кёмекге Мени чакъыражакъ. Мен буса шону эшитмей къалмасман. 24Мен, къазапланып йиберип, сизин къылычым булан оьлтюрежекмен. Шо заман оьзюгюзню къатынларыгъыз тул, яшларыгъыз буса етим къалажакъ+.

25Эгер Мени халкъымдан бир пакъыргъа борчгъа бере бусанг, асламчыгъа ошап, хайыр къазанмакъ учун берме+. 26Эгер ювугъунгдан борчгъа опуракъ ала бусанг, шону гюн артгъанча къайтар:+
27балики, ону шо опурагъындан къайры уьстюне япма дагъы бир заты да ёкъдур. Шосуз ол нечик юхласын? Ол Мени атымны тутуп дуа этгенде, Мен эшитежекмен, неге тюгюл Мен рагьмулуман.

28Аллагьны мысгъыллама. Халкъынгны башчысыны гьакъында да яман сёйлеме+.

29Оьзюнгню гьамарларынгдан ва кажинлерингден къурбанлар этме алгъаса.

Башлап тувгъан уланларыгъызны Магъа беригиз+. 30Уллу ва гиччи мююзлю гьайван-малыгъыз башлап къозлагъанларын Магъа беригиз. Гьайванлар анасы булан етти гюн турсун, сегизинчи гюн буса оланы Магъа беригиз+.

31Мени сыйлы халкъым болугъуз: къыр жанлар паралагъан гьайванны этин ашамагъыз. Шону итлеге ташлап къоюгъуз+.

23

Адилликге ва рагьмулукъгъа байлавлу къанунлар

23^1– Ялгъан хабарланы яйып юрюме. Айыплы адамгъа ялгъан шагьатлыкъ этип кёмеклешме+.

2Яманлыкъ булан неде дуванда тюзлюкню терс этип, кёплени артына тюшме. 3Дуван этегенде, адам ярлы деп къарама+.

4Эгер душманынгны оьгюзю неде эшеги адашгъанны гёрсенг, шоланы огъар къайтармай къойма+. 5Эгер сени гёрюп ярамайгъан адамны эшеги юк басып йыгъылгъанын гёрсенг, ону шолай къойма, кёмек эт.

6Пакъырланы адилли дувандан магьрюм этме+. 7Биревню ялгъан айтып айыплама, айыпсыз ва тюз адамны жазалама: Мен шолай яманлыкъны гечмежекмен+. 8Урушбат алма, неге тюгюл урушбат гёрегенлени сокъур эте, айыпсызланы оьлтюре+.

9Гелгинчилеге зулму этме. Гелгинчилер гьалы нечик болагъанны оьзюгюз билесиз, неге тюгюл сизин Мисридеги гьалыгъыз шолай эди+.

Сонгугюнню йылы ва гюню

10– Алты йыл авлакълагъа чачыв этип, тюшюм къайтар, 11еттинчи йыл буса топуракъ пусну тюбюнде ял алсын. Шо заман халкъны арасындан пакъырлар шо топуракъдан рызкъы алып, къыр жанлар буса олардан къалгъан затланы ашап болажакъ. Юзюмлюклеге ва зайтун терек бавлагъа да шолай эт+.

12Алты гюн загьмат тёк, тек еттинчи гюн ишлеме. Неге тюгюл де, оьгюзюнг де, эшегинг де ял алсын, сени уьюнгде тувгъан къулунг ва гелгинчи адам гюч жыйсын+.

13Мен сизге айтгъан бары да затны кютюгюз. Башгъа аллагьланы атын тутуп чакъырыв этмегиз. Оланы атларын авзугъузгъа да алмагъыз+.

Гьар йыллыкъ уьч байрам

14– Йылда уьч керен Магъа байрам эт+.

15Маясыз биширилген экмеклени байрамын оьтгер. Мен сагъа буюргъан кюйде, етти гюн маясыз экмек аша. Абип айны белгиленген вакътисинде шолай эт, неге тюгюл шо айда сен Мисриден чыкъдынг. Магъа сужда этмек учун, бирев де бош гелмесин+.

16Авлакъгъа чачгъан башлапгъы ашлыгъыгъызны къайтарагъанда, Оракъ орувну байрамын оьтгеригиз. Йылны ахырында авлакъдан бары да тюшюмню къайтарагъанда, Емишлени жыйыв байрамын[*] да оьтгеригиз+.

17Йылда уьч керен бары да эргишилер Магъа, сизин Есигиз болгъан Раббигизге, сужда къылмакъ учун гелме герексиз+.

18Магъа къурбан соягъанда, гьайванны къанын мая къошулуп этилген экмекге тёкмегиз.

Байрамгъа союлгъан къурбанланы майын эртен болгъунча сакълама ярамай.

19Топурагъынгдан къайтарылгъан тюшюмден инг тизив емишлени Мени, Раббинг Аллагьны, уьюне гелтир.

Улакъны ону анасыны сютюне салып биширме+.

Ёл гёрсетмек учун йиберилген Малайик

20– Мен сизин алдыгъыз булан Малайикни йибережекмен. Ол ёлугъузда сизин якълажакъ ва Мен сизге деп онгаргъан ерге гелтирежек+. 21Малайикге тергевлю болугъуз, огъар тынглагъыз. Огъар къаршы баш гётермегиз. Малайик сизден арт бермекни гечмежек, неге тюгюл Мени атым ондадыр. 22Эгер сиз огъар тынглап юрюсегиз, эгер сиз Мен айтагъан бары да затны кютсегиз, Мен сизин душманларыгъызгъа душман болажакъман, сизге къаршы чыкъгъанлагъа къаршы чыгъажакъман+. 23Мени Малайигим алдыгъыз булан юрюжек ва сизин амурлуланы, гьетлилени, перизлилени, канъанлыланы, гьивлилени ва ябуслуланы топурагъына гелтирежек. Мен буса оланы дагъытажакъман+. 24Шо халкъланы аллагьларына сужда къылмагъыз, олагъа къуллукъ этмегиз ва оланы адатларын юрютме къарамагъыз. Шо халкъланы ёкъ этигиз ва оланы сыйлы ташларын сындырып гесек-гесек этигиз+. 25Магъа, Раббигизге, сизин Аллагьыгъызгъа, къуллукъ этигиз. Ону шабагьаты ашыгъызгъа да, сувугъузгъа да тиежек. Мен сизин аврувлардан къутултажакъман+. 26Сизин топуракъда яш гетерив ва авлетсизлик болмажакъ. Мен сизге оьмюр ялгъажакъман+.

27Мен, алдыгъыз булан Оьзюмню къоркъутувумну бакъдырып, сиз оьзлеге къаршы чыкъгъан гьар-бир халкъны абдыратып къояжакъман. Мен душманларыгъызны къачма борчлу этежекмен+. 28Ёлугъуздан гьивлилени, канъанлыланы ва гьетлилени къуваламакъ учун, алдыгъыз булан телижибинлени бакъдыражакъман+. 29Тек Мен оланы бир йылны ичинде къуваламажакъман. Неге тюгюл де, шолай этсем, топуракъ бош болуп, сизге къаршы къыр жанлар да кёп болуп къалажакъ+. 30Шо топуракъны елемек учун, сизин санавугъуз кёп болуп битгенче, Мен оланы асталыкъ булан къувалап туражакъман.

31Мен сизин дазуларыгъызны Къызыл денгизден тутуп Пилистим денгизге ерли ва дангылдан тутуп Фиратгъа ерли токъташдыражакъман. Шо уьлкени халкъын Мен сизин ихтиярыгъызгъа бережекмен, сиз де оланы оьзюгюзню яныгъыздан къувалажакъсыз+. 32Не олар булан, не оланы аллагьлары булан ишигиз болмасын. 33Оланы сизин топуракъда яшама къоймагъыз. Ёгъесе, олар сизин Магъа къаршы гюнагь ёлгъа салып къояжакъ: оланы аллагьларына къуллукъ этив оьзюгюз учун бир тузакъ болуп токътажакъ+.

24

Разилешивню бегетив

24^1Сонг Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Гьарун, Надап, Абигьут ва Исрайылны етмиш тамазасы да булан Мени яныма гётерил. Сиз Магъа ариде токътап сужда къыларсыз+. 2Магъа янгыз Муса ювукълашсын, къалгъанлар буса ювукъ гелмесин. Халкъ ону булан гётерилмесин.

3Муса гелип, халкъгъа Раббибизни сёзлерин ва токъташдырывларын етишдиргенде, халкъ бир тавушдан:

– Биз бары затны Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз, – деп жавап бере+.

4Муса Раббибиз айтгъан бары затны яза. Артындагъы гюн эртен ол тез тура, тавну этегинде къурбан этеген ер къура ва Исрайылны къавумларыны санавуна гёре, он эки багъана сала.

5Муса исрайыллы он эки жагьил уланны йибере. Олар бютюнлей яллатып къурбан эте ва Раббибиз булан ярашывлукъ къурбан гьисапда жагьил бугъаланы соя. 6Муса союлгъан къурбанлыкъланы къаныны яртысын сукаралагъа жыя, къалгъан яртысын буса къурбан этеген ерге себелей. 7Ол разилешивню китабын ала ва шону халкъгъа охуй. Халкъ:

– Биз бары затны Раббибиз айтгъан кюйде этежекбиз. Биз тынглавлу болажакъбыз, – деп жаваплана.

8Муса, къалгъан къанны алып, шону халкъгъа себелей ва:

– Бу – Раббибиз сизге шу къанунланы да берип, сизин булан бегетген разилешивню беклешдиреген къандыр, – дей+.

9Муса, Гьарун, Надап, Абигьут ва исрайыллы етмиш тамаза гётерилип, 10Исрайылны Аллагьын гёре. Аллагьны аякъ тюбюнде кёк йимик ачыкъ тюслю сапфирден этилген гётеринки майданчагъа ошагъан бир зат бола+. 11Тек Аллагь исрайыллыланы башчыларын дагъытмай. Олар Аллагьны гёре, ашай ва иче.

12Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Мени яныма тавгъа гётерилип, шунда тур. Мен сагъа Къанун ва токъташдырывлар булангъы таш такъталаны бережекмен. Мен шоланы бу халкъгъа насигьат гьисапда яздым+.

13Муса оьзюню кёмекчиси Ясуа да булан ёлгъа тюше ва Аллагьны тавуна мине+. 14Ол тамазалагъа:

– Биз къайтып сизин яныгъызгъа гелгинче, бизин шу ерде къаравуллап туругъуз. Сизин булан Гьарун да, Гьур да болажакъ. Арагъызда къайсыгъызныки буса да эришивлюк масъаласы тувулунуп гетсе, оланы янына барма боласыз, – дей.

15Муса тавгъа гётерилгенде, тавну булут къуршап ала 16ва Синай тавгъа Раббибизни макътавлугъу тюше. Булут тавну етти гюн къуршагъан кюйде тура. Еттинчи гюн буса Раббибиз булутну ичинден таба Мусаны чакъыра. 17Раббибизни макътавлугъу Исрайылны халкъыны гёз алдында тавну башында яллайгъан отдай болуп гёрюне+. 18Муса булутну ичине гире ва тавгъа гётериле. Ол тавда къыркъ гече ва къыркъ гюн къала+.

25

Сыйлы чатыр учун этилеген къурбанлар

(Чыгъ 35:4-9)

25^1•Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Исрайыллылагъа Магъа къурбан этсин деп айт. Гьар ким сюйген чакъыны берсин. 3Олардан шу затланы алыгъыз: алтынны, гюмюшню, багъырны, 4ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл йиплени, тизив кендирни, эчкини юнюн, 5къойну къызыл тюсге боялгъан терисин, юкъкъа ийленген терини, эчкимююз терекни агъачын, 6чыракълар учун зайтун майны, башына сюртмек ва арив ийис тюшюрмек учун яллатагъан затланы, 7эпотну[*] ва тёш дорбаны безендирмек учун ониксни ва оьзге сыйлы ташланы. 8Олагъа Магъа Сыйлы чатыр къурсун деп буюр. Мен оланы арасында туражакъман+. 9Сыйлы чатырны ва бары уьй алатны Мен сагъа гёрсетген уьлгюге гёре этсин.

Шагьатнаманы сандыгъы

(Чыгъ 37:1-9)

10•– Олагъа эчкимююз терекден сандыкъ этме буюр: узуну эки ярым тирсек, генги тирсек ярым, бийиклиги де тирсек ярым+. 11Шону тышына да, ичине де таза алтын тут ва айланасы булан алтын омуз эт. 12Сандыкъгъа къуюп дёрт алтын солгъу эт ва шоланы сандыкъны тюп мююшлеринде орнат – гьар якъдан экишерни. 13Эчкимююз терекден къурукълар этип, олагъа алтын варакъ бер. 14Сандыкъны алып юрюме болсун учун, къурукъланы шону эки де ягъындагъы солгъуларына сукъ. 15Къурукълар сандыкъны солгъуларына сугъулгъан кююнде къалсын: оланы чыгъарма ярамай. 16Сандыкъны ичине шагьатнаманы таш такъталарын сал. Шоланы сагъа Мен бережекмен.

17Таза алтындан сандыкъны къапгъачын эт – узуну эки тирсек[*] ярым ва генги тирсек ярым. 18Къапгъачны ягъаларында зарбулангъан эки алтын каруб[*] эт. 19Бир карубну къапгъачны бир ягъасында, экинчисин буса бириси ягъасында эт. Шолар къапгъач булан биригип къалма тарыкъ. 20Карубланы оьрге багъып яйылгъан къанатлары къапгъачны ябып къойсун. Эки де каруб бир-бирине, оланы бетлери буса къапгъачгъа бакъгъан гьалда болсун.

21Сандыкъны ичине Мен сагъа берген шагьатнаманы да салып, ону шо къапгъач булан бегит+. 22Шонда, къапгъачны уьстюнде, шагьатнаманы сандыгъыны уьстюндеги карубланы арасында, Мен сагъа гёрюне туражакъман ва сенден таба исрайыллылагъа буйрукъларымны бере туражакъман+.

Сыйлы экмек учун тах

(Чыгъ 37:10-16)

23•– Эчкимююз терекден тах эт. Ону узуну эки тирсек, генги бир тирсек ва бийиклиги тирсек ярым болсун. 24Ону уьстюне таза алтын тут ва айланасы булан алтын омуз эт. 25Тахны ягъалары булан бир аяны[*] бийиклигиндеги там этип, шону айланасы булан алтын омуз эт. 26Тахгъа алтындан дёрт юзюк эт ва шоланы мююшлерде, бутланы къырыйларында бегет. 27Тахны алып юрюйген къурукъланы сукъмакъ учун, солгъулар тахны ягъаларына ювукъда болсун. 28Къурукъланы эчкимююз терекден эт, шолагъа алтын варакъ бер ва тахны шолар булан алып юр. 29Бошгъапланы, сукараланы, кажинлени ва къурбан этегенде чагъыр тёкмек учун къолланагъан къартыкъланы таза алтындан эт. 30Гьар заман Мени алдыма шо тахны уьстюне сыйлы экмекни сал+.

Алтын чыракъ

(Чыгъ 37:17-24)

31•– Таза алтындан чыракъ эт. Чыракъны тюбю ва буту зарбулансын. Сукаралар, бюрлер ва япыракълар буса тах булан биригип токътасын. 32Чыракъны къабургъаларындан алты бутакъ чыкъсын. Шо бутакъланы уьчюсю бир якъгъа ва бирдагъы уьчюсю бириси якъгъа багъып чыкъсын. 33Бир бутакъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан уьч пияла болсун, уьчюсю буса башгъасында болсун. Шо кюйде чыракъны алты да бутагъында болсун. 34Оьзю чыракъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан дёрт пияла болсун. 35Биринчи бюр – чыракъдан таба чыгъагъан биринчи жут бутакъланы тюбюнде, экинчи бюр – экинчи жутну тюбюнде, уьчюнчю бюр уьчюнчю жутну тюбюнде де болсун. Алты да бутакъны тюбюнде шолай болсун. 36Таза алтындан зарбулангъан бюрлер де, бутакълар да чыракъ булан бирикген гьалда болсун.

37Етти кантил этип, шоланы чыракъгъа орнат. Кантиллер чыракъны ал ягъына ярыкъ берсин. 38Мелтелер учун маша ва чоргъалар таза алтындан болсун. 39Чыракъгъа ва бары да шо уьй алатлагъа талант[*] таза алтын гетежек. 40Бары затны тап сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре эт.

26

Сыйлы чатыр

(Чыгъ 36:8-38)

26^1•– Сыйлы чатырны ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден согъулгъан он шаршавдан къур. Шо шаршавларда уста кюйде тигилип этилген карубланы суратлары болсун. 2Бары да шаршавлар бир оьлчевде болсун: узунуна йигирма сегиз тирсек ва генгине дёрт тирсек. 3Шоланы бешисин бир-бирине тик, къалгъан бешисин де шолай эт. 4Гьар сыдрадагъы ахырынчы шаршавну ягъасы булан ачыкъ гёк къумачдан илгиклер эт. 5Биринчи сыдрадагъы биринчи шаршавда элли къармакъ эт ва экинчи сыдрадагъы ахырынчы шаршавда шолагъа жут элли илгик эт. 6Сыйлы чатыр бириксин учун, элли алтын илмек этип, шолар булан шаршавланы тутдур.

7Сыйлы чатырны уьстюн япмакъ учун, эчкини пухундан он бир шаршав эт. 8Он бир де шаршав бир оьлчевде болсун: узунуна отуз тирсек ва генгине дёрт тирсек. 9Шо шаршавланы бешисин бир бой этип тик, къалгъан алтысын да башгъа бой этип тик. Алтынчы шаршавну Сыйлы чатыргъа гиреген ерде эки бюклеп сал. 10Эки де бойдагъы ахырынчы шаршавланы ягъалары булан эллишер илгик эт. 11Сыйлы чатырны уьстюн бир гьалда япмакъ учун, багъырдан элли илмек де этип, шоланы илгиклеге сукъ. 12Сыйлы чатырны къалгъан шаршавларын чатырны арт ягъында илме герек. 13Чатырны шаршавларыны эки де ягъындан узунуна артыкъ бир тирсек чакъысын, чатырны уьстюн япмакъ учун, ону эки де ягъындан илме герек. 14Чатырны уьстюн къызыл тюсге боялгъан къой терилерден этилген шаршав булан ва шону да уьстюн юкъкъа ийленген терилерден этилген шаршав булан яп+.

15•Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден тюз рамлар гьазирле. 16Гьар рам узуну он тирсек, генги де бир тирсек ярым болма тарыкъ. 17Гьар рам бир-бирине къошулгъан эки къурукъдан амалгъа гелме тарыкъ. Сыйлы чатырны бары да рамларын шолай эт. 18Сыйлы чатырны къыбла ягъына йигирма рам 19ва шоланы тюп янлары орнатылагъан къыркъ ер онгар – гьар рамны, шону эки де аркъалыгъыны тюбюне экишер ерни. 20Сыйлы чатырны бириси, темиркъазыкъ ягъына йигирма рам 21ва шолагъа гюмюшден къыркъ тирев гьазирле – гьар рамгъа экишер тиревню. 22Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатышдагъы ягъына алты рам 23ва ону мююшлерине эки рам гьазирле. 24Мююшлердеги шо рамлар тюп якъларындан бир-бирине бегет, уьст якъларындан да бир солгъу булан тутдур. Эки де мююшдеги рамланы шолай орнат. 25Сегиз рам ва шолар орнатылгъан он алты да таяв – гьар рамгъа экишер – шо кюйде болсун.

26Дагъы да эчкимююз терекден гёнделен салынагъан аркъалыкълар онгар: бешисин Сыйлы чатырны бир ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, 27бешисин шону бириси ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, бешисин де Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатыш ягъындагъы, рамларын тутдурмакъ учун. 28Ортадагъы гёнделен аркъалыкъ бириси рамланы ортасындан таба Сыйлы чатырны бир башындан бириси башына узатылсын. 29Рамлагъа алтын варакъ бер ва гёнделен аркъалыкъланы тутмакъ учун, алтын солгъулар эт. Гёнделен аркъалыкълагъа да алтын варакъ бер.

30Сыйлы чатырны сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре къур.

31•Пердени ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден онгар. Пердеде уста кюйде тигилип этилген карубланы суратлары болсун+. 32Пердени гюмюш кюрчюлеге орнатылгъан алтын варакъ берилген дёрт багъанадагъы алтын илгиклеге ил. 33Пердени илгиклеге де илип, шонда – пердени артына шагьатнаманы сандыгъын сал. Перде Сыйлы ерни «Сыйлыланы да Сыйлы еринден» айыражакъ+. 34Къапгъачны «Сыйлыланы да Сыйлы ерине» сал. 35Тахны пердени алдына Сыйлы чатырны темиркъазыкъ ягъына сал. Чыракъны ону къаршысына, къыбла ягъына сал.

36Чатыргъа гиреген ердеги пердени ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден сокъ. Пердени тигивлер булан безендир. 37Шо пердеге эчкимююз терекден этилген, алтын варакъ берилген, алтын илгиклери булангъы беш багъана эт. Оланы беш багъыр тиревге орнат.

27

Бютюнлей яллатып этилеген къурбанлыкълар учун къурбан этеген ер

(Чыгъ 38:1-7)

27^1•– Эчкимююзню терегинден бийиклиги уьч тирсек гелеген къурбан этеген ер эт. Шо дёртгюл болсун: узуну да, генги де бешер тирсек. 2Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде мююзлер эт. Шо мююзлер къурбан этеген ер булан бирикген гьалда болсун. Къурбан этеген ерни уьстюне багъырдан варакъ бер+. 3Шону бары да алатларын да багъырдан эт: кюлню жыймакъ учун чараланы, беллени, къан себелемек учун сукараланы, эт учун чишлени ва ялгъавланы+. 4Къурбан этеген ер учун челтир, багъырдан тор эт. Торну дёрт де мююшюнде багъырдан бирер солгъу эт. 5Челтирни къурбан этеген ерни тюп ягъасындан таба бегет. Тор къурбан этеген ерни ортасына етишеген кюйде болсун. 6Эчкимююзню терегинден къурбан этеген ер учун къурукълар эт ва шолагъа багъырдан варакъ бер. 7Къурукъланы солгъулагъа да сугъуп, къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, къурукълар шону эки де ягъында болма тарыкъ. 8Къурбан этеген ерни такъталардан, ичи къувуш болагъан кюйде эт. Шону тап сагъа тавда гёрсетилген уьлгюге гёре этме герек.

Сыйлы чатырны абзары

(Чыгъ 38:9-20)

9•– Сыйлы чатырны айланасы булан абзар эт. Шону къыбла яны, тизив кендир йипден этилген перделер булан да бёлюнюп, узунуна юз тирсек болсун. 10Абзарны айланасы булан багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана болсун, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар болсун. 11Абзарны темиркъазыкъ яны да узунуна юз тирсек болсун. Шону айланасы булан йигирма багъананы багъыр кюрчюлеге орнат. Багъаналаны гюмюшден илгиклери ва бир-бирине къошагъан ерлери болсун. 12Перделер булан бёлюнеген абзарны гюнбатыш ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде болсун. 13Гюнтувуш, гюн чыгъагъан якъгъа бакъгъан яны да, генги элли тирсек болсун. 14Абзаргъа гиреген ерни бир ягъында кюрчюлеге орнатылгъан уьч багъанасы да булангъы, узуну он бешер тирсек гелеген перделер болсун. 15Гиреген ерни бириси ягъында да кюрчюлеге орнатылгъан уьч багъанасы да булангъы, узуну он бешер тирсек гелеген перделер болсун.

16Абзарны гиреген ерине ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю тизив кендир йипден узуну йигирма тирсек гелеген перде ва кюрчюлеге орнатылгъан дёрт багъана этилме герек. Перде тикмелер булан безендирилсин. 17Абзарны айланасындагъы бары да багъаналаны бир-бирине гюмюшден къошагъан ерлери ва тюп янлары багъырдан этилген илгиклери болма тарыкъ. 18Тизив кендир йипден этилген, бийиклиги беш тирсек гелеген перделери ва багъыр кюрчюлерде орнатылгъан багъаналары булангъы абзарны узуну юз тирсек ва генги элли тирсек болсун. 19Сыйлы чатырда къуллукъ этмек учун пайдаландырылагъан оьзге алатлар, шоланы арасында чатырны ва абзарны чюйлери де багъырдан болсун.

Чыракъ учун май

(Лев 24:1-4)

20•– Чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай даим сакъламакъны гьайын этмек учун, исрайыллылагъа сагъа инг тизив таза зайтун май гелтирсин деп буюр. 21Шагьатнаманы сандыгъыны алдындагъы пердеден тышдагъы Ёлугъув чатырында[*] Гьарун да, ону уланлары да токътап болсун. Олар ахшамдан тутуп эртен болгъунча, Раббибизни алдында чыракълардагъы ярыкъны сёнме къоймай сакъламакъны гьайын этме герек. Исрайыллылар ва оланы наслулары шу гёрсетивню гьар даимге кютюп юрюме герек+.

28

Баш дин къуллукъчу учун гийимлер

(Чыгъ 39:1)

28^1– Агъанг Гьарунну, ону уланлары Надап, Абигьут, Алиазар ва Итамар да булан бирче чакъыр. Олар Магъа дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этсин деп, оланы къалгъан исрайыллылардан айыр. 2Агъанг Гьарун макътавлу, зор болсун учун, огъар сыйлы гийимлер тик. 3Гьарунну багъышламакъ учун, Мен оьзлеге касбусунда гьикматлыкъ берген усталагъа гийимлер тиксин деп буюр. Гьарун Магъа дин къуллукъчу гьисапда къуллукъ этип болсун. 4Усталар гьазирлеме герек гийимлер шулардыр: тёш дорба, эпот, аба, тигилген гёлек, чалма ва белбав. Агъанг Гьарун ва ону уланлары Магъа къуллукъ этегенде гиежек шу сыйлы гийимлени гьазирлейгенде, 5олар алтын йипни, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплени къолласын.

Эпот

(Чыгъ 39:2-7)

6•– Олар эпотну алтын йипден, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде этсин. 7Эпотну инбашларыны уьстюне салынагъан эки заты болма тарыкъ. Эпотну тюймелемек учун, шо затлар эки мююшден бегетилме герек. 8Эпотну чебер согъулгъан белбаву оьзю эпотгъа ошатылып этилме герек: бир йимик къумач гесекден ва алтындан ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден.

9Эки ониксни алып, шолагъа Исрайылны уланларыны атларын къазып яз. 10Атланы уллусундан башлап гиччисине ерли яз: алтысын бир ташда, бирдагъы алтысын башгъа ташда. 11Мюгьюрню этегенде уста нечик къазып яза буса, Исрайылны уланларыны атларын эки де ташда шолай къазып яз. Ташланы алтындан накъышланып этилген къыршавлагъа сал 12ва шоланы Исрайылны уланларына байлавлу эсделик ташлар гьисапда эпотну инбашларына бегет. Гьарун оланы атларын Раббибизни алдында эсделик белги гьисапда инбашларына тагъып юрюжек. 13Накъышланып этилген эки алтын къыршав 14ва таза алтындан аркъан йимик эшилген эки шынжыр эт. Шынжырланы къыршавлагъа бегет.

Кисе

(Чыгъ 39:8-21)

15•– Чёп салмакъ учунгъу тёш дорбаны, эпотну йимик, алтын йипден, ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде эт. 16Тёш дорба эки бюклегенде дёртгюл болсун: узунуна бир къарыш, генгине де бир къарыш. 17Кисеге дёрт сыдра этип сыйлы ташлар сал. Биринчи сыдрада къызыл якъут, сари алмас ва берилл болсун+. 18Экинчи сыдрада перезе, гёк якъут ва зумрут ташлар болсун. 19Уьчюнчю сыдрада гиацинт, мелевше якъут ва аметист болсун. 20Дёртюнчю сыдрада хризолит, оникс ва яшма болсун. Шоланы накъышланып этилген алтын къыршавлагъа сал. 21Ташланы санаву он эки болма тарыкъ – Исрайылны гьар уланыны атына бирер болагъан кюйде. Гьар ташда, мюгьюрде йимик, он эки къавумдан бирисини аты къазылып язылма тарыкъ.

22Тёш дорбагъа алтындан аркъан йимик эшилген шынжырлар эт. 23Алтындан эки юзюк этип, шоланы тёш дорбаны эки мююшюне бегет. 24Эки алтын шынжырны ону мююшлериндеги юзюклеге бегет. 25Шынжырланы бириси башларын буса эки къыршавгъа бегет. Шолайлыкъда шынжырлар эпотну алдындан таба ону инбашларындагъы затлары булан къошажакъ. 26Дагъы да эки алтын юзюк этип, шоланы эпотну ич янындан таба тёш дорбаны бириси эки мююшюне бегет. 27Дагъы да эки алтын юзюк этип, шоланы тюпден таба эпотну инбашларына салынагъан затлагъа алды булан, эпотну уьстюндеги белбавну тигивюню къырыйы булан бегет. 28Тёш дорба эпотдан тюшюп къалмасын учун, шону юзюклерин эпотну юзюклерине ачыкъ гёк йип булан байлансын.

29Гьарун Сыйлы ерге гирегенде, Исрайылны уланларыны атларын юрегине ювукъда, чёп салмакъ учунгъу тёш дорбагъа салып, Раббибизни алдындагъы даимги эсге салыв йимик алып юрюжек. 30Дагъы да тёш дорбагъа Уримни ва Туммимни[*] сал. Гьарун гьар гезик Раббибизни янына гирегенде, шолар ону юрегине ювукъда болсун. Шолай Гьарун даим исрайыллылагъа Раббибизни алдында дуван этмек учунгъу къуралны юрегине ювукъда алып юрюжек+.

Баш дин къуллукъчуну оьзге гийимлери

(Чыгъ 39:22-26, 30-31)

31•– Эпотгъа гёре абаны ачыкъ гёк тюсде эт. 32Абаны ортасында башын сукъма ери болсун. Башын сугъагъан ер йыртылмасын учун, опуракъны ягъасыдай согъулгъан сызакъ бавдан тигилсин. 33Абаны этеги булан ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю нарны емишлерини суратларын тик. Емишлени арасында алтындан гиччи къонгуравлар болсун. 34Абаны этегинде нарны емишлерини суратлары булан аралашдырып алтын къонгуравланы ил. 35Гьарун абаны къуллукъ этегенде гиежек. Ол Сыйлы ерге Раббибизни алдына гирегенде де, чыгъагъанда да, къонгуравланы авазы чалынажакъ. Чалынмай къалса, ол оьлежек.

36Таза алтындан дёгерек ялпакъ этип, мюгьюрде йимик, шогъар «РАББИБИЗНИ СЫЙЛЫСЫ» деп яз. 37Шону чалмагъа ачыкъ гёк йип булан бегет. Ялпакъ чалманы ал янында болсун. 38Шо Гьарунну мангалайында болсун. Гьарун, исрайыллылар къурбан этип, пайлар чыгъарагъанда этген гьар янгылыш учун оьзюне жаваплыкъны алажакъ. Къурбан пайланы Раббибиз къабул этсин учун, ялпакъ даим Гьарунну мангалайында болажакъ+.

39Юкъкъа кетенден гёлек тик ва юкъкъа кетенден чалма эт. Белбав тикме булан безендирилсин+.

Къалгъан дин къуллукъчуланы гийими

(Чыгъ 39:27-29)

40Макътавлукъ ва зорлукъ учун Гьарунну уланларына да гёлеклер, белбавлар ва башына байлавлар тик. 41Сен шо гийимлени агъанг Гьарунгъа ва ону уланларына гийдиргенде, башларына май да сюртюп, олагъа даража бер. Олар Магъа дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этип болсун учун, оланы сыйлы эт.

42Белден тутуп бутларыны оьр янлары гёрюнмесин учун, олагъа кетенден ичинден гиеген опуракъ эт. 43Гьарун ва ону уланлары шо опуракъны гьар заман Ёлугъув чатырына гирегенде неде сыйлы ерде къуллукъ этмек учун къурбан этеген ерге ювукълашагъанда, гийме герек. Шо заман олар айыплы болмажакъ ва оьлмежек. Бу токъташдырыв Гьарун ва ону наслулары учун гьар даим болуп туражакъ.

29

Гьарун ва ону уланлары Раббибизге къуллукъ этивге багъышлана

(Лев 8:1-36)

29^1•– Оланы Магъа дин къуллукъчулар гьисапда багъышламакъ учун, булай эт: гьеч тетиги ёкъ жагьил бугъаны да, эки иркни де гьазирле. 2Инг тизив будай ундан маясыз экмек, зайтун майгъа басылгъан маясыз юкъкъа чапелеклер ва зайтун май сюртюлген маясыз къалын чапелеклер гьазирле+. 3Шоланы бир земгилге сал. Шо земгилни ва жагьил бугъаны да, эки иркни де гелтир.

4Гьарунну ва ону уланларын Ёлугъув чатырына гиреген ерге гелтирип, оланы сув булан жувундур. 5Гийимлени алып, Гьарунгъа гёлекни, эпотну тюбюне абаны, оьзю эпотну гийдир ва тёш дорбаны ил. Эпотну айландырып огъар безендирилген белбавну байла. 6Гьарунну башына чалманы гийдир ва чалмагъа сыйлы дёгерек ялпакъны бегет. 7Сюртеген майны ал, майны тёгюп, Гьарунну башына сюрт+. 8Гьарунну уланларын гелтирип, олагъа оьзлени гёлеклерин 9ва башларына чалмаланы гийдир. Гьарунну ва ону уланларына белбавлар байла. Даимлик токъташдырывгъа гёре, энни сыйлылыкъ оланыки болажакъ. Сен Гьарунну ва ону уланларын шолай багъышлажакъсан.

10Жагьил бугъаны Ёлугъув чатырына гелтир. Гьарун ва ону уланлары бугъаны башына къолларын салсын. 11Ону Раббигизни алдында Ёлугъув чатырына гиреген ерде сой. 12Бугъаны къанын алып, бармагъынг булан къурбан этеген ерни мююзлерине тийдир, къалгъанын буса шону тюп ягъына багъып тёк+. 13Ич санланы айланасындагъы бары да майны, бавурдагъы майны ва майы да булан эки де бюйрекни алып, къурбан этеген ерде яллат+. 14Бугъаны къанын, гёнюн ва ичеклерин къонушдан тышда яллат. Шо яллатыв гюнагь учунгъу къурбан болажакъ+.

15Ирклени бирисин ал. Гьарун уланлары да булан бирче ону башына къолларын салсын. 16Иркни сой, къанын да алып, къурбан этеген ерни айланасы булан себеле. 17Иркни этин гесеклер эт, ичек-къарынын, сыйракъларын жувуп, шоланы башы ва оьзге гесеклери булан бирче сал. 18Къурбан этеген ерде иркни бютюнлей яллат. Шо Раббигиз учун этилеген бютюнлей яллатыв, ийис тюшюрюв, Раббигиз учун яллатып этилеген къурбан болажакъ+.

19Сонг бириси иркни ал. Гьарун уланлары да булан бирче ону башына къолларын салсын. 20Иркни сой, къанын да алып, Гьарунну ва ону уланларыны онг къулакъларыны учларына, къолларыны ва аякъларыны баш бармакъларына сюрт. Къурбан этеген ерни айланасы булан да себеле. 21Къурбан этеген ерни уьстюндеги къанны ва башына сюртмек учунгъу майны да алып, Гьарунгъа, ону уланларына ва оланы гийимлерине себеле. Шо заман Гьарун, ону уланлары ва оланы гийимлери сыйлы болажакъ.

22Шо иркни майын, къуйругъун, ич санларыны айланасындагъы майны, бавурдагъы майны, майы да булан эки де бюйрекни ва онг бутун ал, неге тюгюл бу ирк – багъышламакъ учунгъу къурбанлыкъ. 23Раббигизни алдындагъы маясыз экмеклери булангъы земгилден бир экмек, зайтун майда биширилген юкъкъа ва къалын чапелеклени ал. 24Буланы барын да Гьарунну ва ону уланларыны къолларына сал ва Раббигизни алдында оьрге чюй. 25Сонг оланы къолундагъы затланы алып, Раббигизге ийис тюшюрмек учун, Магъа яллатып къурбан этмек учун, къурбан этеген ерде бютюнлей яллатыв булан бирче яллат+. 26Гьарунну багъышламакъ учун, иркни тёшюн алып, шону Раббигизни алдында оьрге чюй. Шо тёш сагъа тийген пай болажакъ.

27Багъышлавну къурбаны[*] учун Гьарунну ва ону уланларыны иркини гесеклерин айырып сал: силкивню къурбаны гьисапда этилген тёшню ва бутну. 28Шудур даим исрайыллылардан Гьарунгъа ва ону уланларына тиеген гьамангъы пай. Шудур исрайыллылар Раббигизге ярашывлукъну къурбанындан этме герек къурбан.

29Гьарунну сыйлы гийимлери ону наслуларына берилежек. Шо гийимлени гийгенде, оланы башларына май сюртежек ва сыйлы этежек+. 30Атасыны орнуна дин къуллукъчу болгъан ва къуллукъ этмек учун Ёлугъув чатырына гирежек уланы шо гийимлени етти гюн гийсин.

31Иркни багъышлавну къурбаны учунгъу этин алып, шону сыйлы ерде асып бишир. 32Гьарун да, уланлары да иркни этин ва Ёлугъув чатырына гиреген ердеги земгилдеги экмекден ашасын. 33Олагъа оьзлеге де шо къурбанланы ашама ярай. Гьарунну да, ону уланларын да багъышлайгъанда ва сыйлы этегенде, оланы гюнагьлары гечилди. Тек дагъы биревге де шоланы ашама ярамай, неге тюгюл шо сыйлы затдыр+. 34Эгер багъышлавну къурбаныны этинден неде экмекден эртенге гесеклер къалса, шоланы яллат. Шоланы ашама ярамай. Шолар сыйлы затлардыр.

35Гьарунгъа ва ону уланларына Мен сагъа буюргъан чакъы затны барын да эт. Оланы сыйлы этмек учун, етти гюн бер. 36Гюнагьдан тазаланмакъ учун, гьар гюн жагьил бугъаны къурбан эт. Къурбан этеген ерни гюнагьдан тазаламакъ учун, къурбан эт ва шо къурбан этеген ерни сыйлы этмек учун, шогъар къан сюрт+. 37Къурбан этеген ер учун етти гюн тазаланып тур, шоллукъда сен шону сыйлы этежексен. Къурбан этеген ер зор уллу сыйлы ер болажакъ. Шогъар тийген бары да зат сыйлы болажакъ+.

Гьар гюнлюк къурбанлар

(Сан 28:1-8)

38•Къурбан этеген ерде гьар гюн бир йыллыкъ токълулардан экини къурбан эт: 39бирин эртен, бирисин буса ахшам. 40Биринчи токълу булан бирче тизив ундан епаны он пайындан бир пайын къурбан эт. Шо унгъа таза зайтун майдан гинни дёрт пай этгенде бир пайы ва чагъыр тёгюп этилеген къурбандан дёрт пай этгенде бир пайы къошулсун. 41Бириси токълуну да, эртен этгенде йимик, экмек къурбан ва чагъыр тёгюп этилеген къурбан булан бирче къурбан эт. Шо Раббибиз учун ийис тюшюрюв, яллатыв къурбан болажакъ+.

42Гележек наслуларда да шо бютюнлей яллатыв Ёлугъув чатырына гиреген ерде Мени алдымда гьар даим кютюлюп турсун. Сени булан сёйлемек учун, Мен шо ерде сизин булан ёлугъуп туражакъман. 43Шо ерде Мен исрайыллылар булан ёлугъуп туражакъман. Мени макътавлугъум шо ерни сыйлы этежек.

44Мен Ёлугъув чатырын ва къурбан этеген ерни сыйлы этежекмен. Магъа дин къуллукъчулар йимик къуллукъ этсин учун, Мен Гьарунну да, ону уланларын да сыйлы этежекмен. 45Мен исрайыллыланы арасында яшап туражакъман. Мен оланы Аллагьы болажакъман+. 46Исрайыллылар Мен Рабби экенни, арасында яшамакъ учун, оьзлени Мисриден чыгъаргъан Аллагьы экенни билежек. Мен Раббимен, оланы Аллагьыман.

30

Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

(Чыгъ 37:25-28)

30^1•– Яллатып арив ийис тюшюрмек учун, эчкимююз терекден къурбан этеген ер эт. 2Шо дёртгюл болсун: узуну да, генги де бирер тирсек, бийиги буса эки тирсек. Къурбан этеген ерни мююзлери оьзю булан биригип къалсын+. 3Шону уьстюне, къабургъаларына, мююзлерине алтын варакъ бер ва айланасы булан алтын солгъу эт. 4Солгъуну тюбю булан, бир-бирини къаршысында къурбан этеген ерде эки алтын юзюк эт – къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, шо юзюклеге къурукъланы сугъуп болсун учун. 5Къурукъланы эчкимююз терекден эт ва шолагъа алтын варакъ бер. 6Къурбан этеген ерни оьзюню артында шагьатнаманы сандыгъы бар пердени артына, къапгъачны къаршысына сал. Шо сандыкъ шагьатнаманы ташларыны уьстюнде ерлешген. Сени булан ёлугъагъанда, Мен шонда болажакъман+.

7Гьарун гьар гюн эртен май тёгюп чыракъланы гьазирлейгенде, къурбан этеген ерде яллатып арив ийис тюшюрсюн. 8Къашкъаралгъан вакътиде чыракъланы ягъагъанда, Гьарун янгыдан яллатып арив ийис тюшюрсюн. Гележек наслуларда да Раббибизни алдында даим яллатып арив ийис тюшюрюлюп урсун. 9Шо къурбан этеген ерде дагъы башгъа арив ийис тюшюрюп, бютюнлей яллатып неде экмек къурбанлар булан къурбан этме. Шонда чагъыр тёгюп этилеген къурбанны да этме+. 10Гьарун, йылда бир керен къурбан этеген ерни мююзлерине гюнагь саялы тазаланыв къурбанны къанын тийдирип, шону тазалажакъ. Шо тазаланыв гьар йыл гележек наслуларда да кютюлюп турсун. Шо къурбан этеген ер – Раббибизни зор сыйлы ери+.

Халкъны санавун гьисапгъа алагъанда этилеген къурбан

11Раббибиз Мусагъа булай айта:

12– Исрайыллыланы санавуну гьисабын алагъанда, санав юрюлеген вакътиде оланы гьариси оьзлени жаны учун Магъа тёлев этсин. Сен исрайыллыланы санавун гьисапгъа алагъанда, оланы гьеч бир югъагъан аврув да къырмажакъ+.

13Гьисапгъа алагъанда, бары да адамлар, сыйлы ерни шекелине гёре, йигирма гера[*] тартагъан гюмюш шекелни яртысын берме герек+. 14Гьисапгъа алынагъанда, йигирма йылдан тутуп ва шо оьмюрден уллуланы бары да Раббибизге къурбан этме герек. 15Оьзюгюзню яшавугъуз учун Раббибизге къурбан этегенде, байлар шекелни яртысындан кёпню берме тюшмей, ярлылар буса шондан азны берме тюшмей. 16Исрайыллылардан этилген къурбанны алып, шону Ёлугъув чатырында къуллукъ этмек учун пайдаландыр. Шо къурбан Раббибизни алдында оьзюгюзню яшавугъуз учун бары да исрайыллыланы гьакъындагъы эсге салыв болуп токътажакъ+.

Багъырдан этилген жувунагъан ер

17•Раббибиз Мусагъа булай айта:

18– Багъырдан чапчакъ эт. Шону багъырдан этилген тиревге орнат. Жувунагъан ерни Ёлугъув чатырыны да, къурбан этеген ерни де арасына сал ва шогъар сув тёк+. 19Гьарун ва ону уланлары, шондан сув алып, къолларын, аякъларын жувсун. 20Ёлугъув чатырына гиргенче, олар жувунма борчлу, ёгъесе оьлежек. Раббибизге яллатып этеген къурбанны эте туруп, къуллукъ этмек учун къурбан этеген ерге ювукълашгъанда, 21олар къолларын, аякъларын жувма борчлу, ёгъесе оьлежек. Шо – Гьарунгъа ва ону наслуларына гележек наслуларда гьар даимге токъташдырыв болуп токътажакъ.

Сюртмек учун май

22Раббибиз Мусагъа булай айта:

23– Инг тизив арив ийис тюшюрмек учун затланы ал: беш юз шекел юкъкъа мирраны, шону яртысы чакъы, эки юз элли шекел, арив ийисли дарчинни, эки юз элли шекел арив ийисли къамушну, 24беш юз шекел сари чечекли дарчинни ал – барысы да сыйлы ерде гёрсетилген оьлчевге гёре болсун. Дагъы да бир гин зайтун майны да ал. 25Сюртмек учун, шолардан сыйлы май – уста кюйде гьазирленген арив ийисли къошулчан эт. Шо сюртмек учун сыйлы май болур+. 26Шо майны Ёлугъув чатырыны, шагьатнаманы сандыгъына, 27тахгъа, чыракъ булан бирче ону бары да алатларына, арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерге, 28бютюнлей яллатып къурбан этеген ер булан бирче ону бары да алатларына ва багъыргъа тиревге орнатылгъан чапчакъгъа сюрт+. 29Шоланы сыйлы эт. Шолар зор сыйлы затлар болажакъ. Шолагъа тийген бары зат да сыйлы болажакъ+.

30Гьарун ва ону уланлары дин къуллукъчулар гьисапда Магъа къуллукъ этип турсун учун, сюртюп, оланы сыйлы эт+. 31Исрайыллылагъа булай айт: «Бу гележек наслуларда сюртмек учун Раббигизни сыйлы майыдыр. 32Шо майны гьеч дагъы бирев де сюртмек учун къолламасын. Шогъар ошатып дагъы май да этмегиз. Шо май сыйлыдыр, шону унутмагъыз. 33Ким шогъар ошатып арив ийисли май этсе неде шону дин къуллукъчудан къайры оьзгеге сюртсе, ол оьзюню халкъыны арасындан къуваланажакъ».

Арив ийисли къурбан

34Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Арив ийисли затланы ал: терекден агъагъан арив ийисли сыламаны, онихни ва терекден агъагъан арив ийисли сылама булан бирче хелбанны – гьарисинден тенг алып, 35шолардан уста кюйде гьазирленген арив ийисли къошулчан эт. Шо къошулчан тузлу, таза ва сыйлы болсун+. 36Къошулчанны тююп уват ва Ёлугъув чатырында шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал. Шонда Мен сени булан ёлугъа туражакъман. Шо сизин учун зор сыйлы къошулчан болажакъ. 37Шогъар ошатып оьзюгюзге арив ийисли къошулчанлар этмегиз. Шо Раббигизни сыйлы къошулчаны экенни унутмагъыз. 38Ийисинден леззет алмакъ учун, ким шогъар ошатып къошулчан этсе, ол оьзюню халкъыны арасындан дагъытылажакъ.

31

Беселейил ва Огьолиап

(Чыгъ 35:30–36:1)

31^1•Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Мен Урини уланы Беселейилни сайладым. Ури – Ягьудини къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 3Мен ону Оьзюмню Ругьум, гьикматлыкъ, англав, билим ва гьар тюрлю бажарывлукъ булан таъмин этдим+. 4Беселейил алтынны, гюмюшню, багъырны ишлетип бажара. 5Ол ташланы чабып, тегишлеп, агъачгъа къазып оювлар этип ва оьзге тюрлю усталыкъланы да бажара. 6Ондан къайры да, Мен огъар Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиапны кёмекчи этип бердим. Мен сагъа буюргъан бары да затны этсин учун, эки де саниятчыгъа усталыкъны бердим: 7Ёлугъув чатырын, къапгъачы да булангъы шагьатнаманы сандыгъын, чатырдагъы гьар тюрлю алатланы, 8алатлары да булангъы тахны, бары да алатлары да булан таза алтындан этилген чыракъны, яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерни,
9бары да алатлары да булан бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни, багъыргъа орнатылгъан жувунагъан ерни, 10тигилип этилген гийимлени – Гьарун ва ону уланлары дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этип болсун учун олагъа сыйлы гийимлени, 11сюртмек учунгъу майны ва сыйлы ер учунгъу арив ийисли затланы. Беселейил ва Огьолиап шоланы тап Мен сагъа буюргъан кюйде этсин.

Сонгугюнге байлавлу къанунланы кютюв

12•Раббибиз Мусагъа булай айта:

13– Исрайыллылагъа булай айт: «Сонгугюнге байлавлу Мени къанунларымны кютюгюз. Мен сизин сыйлы этеген Раббигиз экенни билсин учун, шо гележек наслуларда Мени сизин булангъы аралыгъымны белгиси болажакъ.

14Сонгугюнге байлавлу къанунларымны кютюгюз: шо гюн сизге сыйлыдыр. Ким сонгугюнню мурдарласа, ол оьлтюрюлежек. Ким шо гюн иш булан машгъул болса, ол оьзюню халкъыны арасындан къуваланажакъ+. 15Ишлер булан алты гюн машгъул болма тюше, еттинчи гюн буса – рагьатлыкъны сонгугюню, Раббигизни сыйлы гюню. Ким сонгугюн иш булан машгъул болса, ол оьлтюрюлежек. 16Исрайыллылар сонгугюнге байлавлу къанунланы гележек наслуларда байрам эте туруп кютме герек – шо гьар даимге разилешивдюр.
17Шо гележек наслуларда Мени исрайыллылар булангъы аралыгъымны гьар даимги белгиси болажакъ. Раббигиз, алты гюнню ичинде кёклени ва ерни яратып, еттинчи гюн, ишлерин къоюп, Оьзюне яллыкъ берди чи дагъы»+.

18Раббибиз Синай тавда Муса булан сёйлеп битгенде, огъар шагьатнаманы эки таш такътасын бере. Шо такъталагъа Аллагь буйрукъларын Оьзю язгъан болгъан+.

32

Алтын бузав

(Такр 9:7-21, 25-29)

32^1•Муса тавдан тюшмеге ончакъы алгъасамайгъанны гёрюп, адамлар Гьарунну айланасына жыйыла ва булай дей:

– Бизге тынгла. Бизге алдыбызгъа тюшюп юрюжек аллагьланы этип бер, неге тюгюл бизин Мисриден чыгъаргъан Мусагъа не болгъанны билмейбиз+.

2Гьарун олагъа:

– Къатынларыгъызны, уланларыгъызны ва къызларыгъызны алтын сыргъаларын да чечип, магъа гелтиригиз, – дей.

3Адамлар, алтын сыргъаларын да чечип, Гьарунгъа гелтирип бере. 4Ол, адамлар оьзюне гелтирген алтынланы алып, шолардан къуюп бузав эте. Гьарун шо бузавгъа гесгич булан бир гёрюнюш бере. Шо заман адамлар:

– Исрайылны халкъы, муна сизин Мисриден чыгъаргъан аллагьларыгъыз, – дей+.

5Шону гёрюп, Гьарун бузавну алдына къурбан этеген ерни сала ва:

– Тангала – Раббибизни байрамы, – деп билдире.

6Артындагъы гюн эртен тез туруп, адамлар бютюнлей яллатып ва ярашывлукъ учун къурбанлар эте. Халкъ ашама-ичме, сонг буса йыбанма башлай+.

7Шо заман Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Тавдан тюш. Сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг биябур болуп тура. 8Олар Мен оьзлеге этген буйрукълардан нече де тез тайышып токътады! Олар оьзлеге къуюп бузав этди, шогъар сужда къылды ва: «Исрайылны халкъы, муна сизин Мисриден чыгъаргъан аллагьларыгъыз», – деп айта туруп, къурбанлар этди.

9– Мен шо халкъны гёрюп тураман, – деп айта Раббибиз Мусагъа, – олар къайпанмай+. 10Гьали энни Мени къой. Къазапланып йиберип, Мен оланы къырып битдирежекмен. Сонг Мен сенден таба зор халкъ тувдуражакъман+.

11Тек Муса Раббибизге, оьзюню Аллагьына, булай деп ялбарма башлай:

– Раббим, – дей ол, – Сагъа Оьзюнгню халкъынга къазапланма негер тарыкъдыр? Сен чи ону Мисриден зор къудратынг булан ва оьтесиз гюч салып чыгъардынг. 12Мисрилилеге: «Аллагь оьзлени тавларда оьлтюрюп, ер юзюнден ёкъ этмек учун, иш этип яман хыял булан чыгъарды», – деп сёйлеме багьана болмасын. Янып турагъан къазапланывунгну басылт, рагьмулу бол, Оьзюнгню халкъынга балагь гелтирме. 13Къулларынг болгъан Ибрагьимни, Исгьакъны ва Исрайылны эсге ал. Сен олагъа Оьзюнгню атынгны да тутуп, булай деп ант этген эдинг чи: «Кёкде нече юлдуз бар буса, Мен сизге шончакъы наслулар бережекмен. Мен сизге берме деп ваъда этген шу бары да якъ гьар даимге сизин наслуларыгъызныки болуп токътажакъ»+.

14Раббибиз рагьмулу бола ва Оьзюню халкъына балагь гелтирмей токътай+.

15Муса къолунда шагьатнаманы эки таш такътасы да булан тавдан тюшюп геле. Шо таш такъталаны эки де ягъына – ал бетине де, арт бетине де язылгъан болгъан. 16Шо таш такъталаны Аллагь этген болгъан ва шолагъа Оьзюню язывларын къазып язгъан болгъан.

17Ясуа халкъны оькюрювюн эшитгенде, Мусагъа:

– Къонушдан ябушувну къавгъасы геле, – дей.

18Тек Муса булай жавап бере:

– Шо уьст гелгенлени чакъырыву тюгюл,
тюп болгъанланы йылаву да тюгюл:

мен йырлайгъанланы авазын эшитемен.

19Къонушгъа гелип, бузавну, бийивлени гёрюп, Муса къазапланып йибере. Ол, къолундагъы таш такъталаны ташлап, шоланы тавтюпню этегинде гесек-гесегин чыгъара. 20Муса, адамлар этген бузавну алып, шону ялынгъа салып ирите. Ол, шону хумдай этип, сувгъа себелей ва исрайыллыланы шо сувдан ичме борчлу эте+.

21Муса Гьарунгъа:

– Оьзлени булай уллу гюнагь ёлгъа салар йимик, бу адамлар сагъа шончакъы да не этген? – деп сорай.

22– Есим, къазапланма, – деп жавап бере Гьарун. – Сен бу адамлар яманлыкъгъа амыракъ экенни билесен. 23Олар магъа: «Бизге алдыбыз булан юрюжек аллагьланы этип бер, неге тюгюл бизин Мисриден чыгъаргъан Мусагъа не болгъанны билмейбиз», – деп айтдылар. 24Шо заман мен олагъа: «Кимни алтын тагъымчакълары бар буса, чечип беригиз», – дедим. Адамлар магъа алтынларын чечип берди, мен де шоланы отгъа ташладым, сонг шолардан бу бузав амалгъа гелди!

25Муса адамланы енгип болар ерде иш ёкъну гёре, неге тюгюл Гьарун бу затланы оланы башы душмангъа кюлкюге къалсын деп къойгъан болгъан+. 26Муса, къонушгъа гиреген ерде де токътап:

– Ким Раббибизни яны буса, мени яныма багъып чыкъсын, – дей. Ону айланасына бары да левилилер жыйылып токътай.

27Муса олагъа булай дей:

– Раббибиз, Исрайылны Аллагьы, булай айта: «Барыгъыз да беллеригизге къылыч тагъыгъыз! Агъаларыгъыз-инилеригизни, къурдашларыгъызны, ювукъларыгъызны оьлтюре туруп, къонушну бир башындан бириси башына барыгъыз, къайтып да гелигиз»+.

28Левилилер оьзлеге Муса буюргъан кюйде эте. Шо гюн халкъны арасындан уьч мингге ювукъ адам оьле. 29Муса:

– Бугюн сиз, уланларыгъызны, агъа-инилеригизни тас этип, оьзюгюзню Раббибизге къуллукъ этивге багъышладыгъыз, Ол да сизин шабагьатлады, – дей.

30Артындагъы гюн Муса халкъгъа булай дей:

– Сиз бек яман гюнагь иш этдигиз. Мен гьали Раббибизни янына гётерилежекмен, балики, мен сизин гюнагьыгъызны гечдирип боларман.

31Муса, Раббибизни янына къайтып барып, булай дей:

– Гертиден де, шо адамлар, оьзлеге алтын аллагьлар да этип, бек яман гюнагь иш этди. 32Тек гьали буса, олардан геч деп ялбарып тилеймен. Эгер де гечмесенг, Сен язгъан китапдан[*] мени атымны да бузуп тайдыр.

33Раббибиз Мусагъа булай жавап къайтара:

– Ким Магъа къаршы гюнагь эте буса, Мен ону китабымдан бузуп тайдыражакъман. 34Гьали буса бар, халкъны Мен айтгъан ерге элт. Мени Малайигим сени алдынга тюшюп юрюжек. Тек болжалы етишгенде, этген гюнагьы саялы Мен оланы такъсырлажакъман.

35Адамлар оьзлеге Гьарун ясагъан бузавну этгени саялы, Раббибиз олагъа югъагъан аврув къабундура.

33

33^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сен Мисриден чыгъаргъан халкъынг да булан бу ерни къоюп, Мен Ибрагьимге, Исгьакъгъа, Якъубгъа бережек болгъан топуракъгъа бар. Мен шо топуракъны оланы наслуларына бережекге ант этген эдим. 2Мен, сени алдынг булан Малайигимни йиберип, канъанлыланы, амурлуланы, гьетлилени, перизлилени, гьивлилени, ябуслуланы къувалатажакъман+. 3Оьзюнде сют булан бал агъагъан топуракъгъа барыгъыз. Чыкъгъан ёлугъузда сизин дагъытып къоймайым деп, Мен сизин булан гелмежекмен, неге тюгюл сиз къайпанмайгъан халкъсыз+.

4Бу къоркъунчлу сёзлени эшитгенде, халкъ гьынкъгъа тюшюп йылай, бирев де тагъымчакъларын такъмай. 5Раббибиз Мусагъа булай деп айтды чы дагъы:

– Исрайыллылагъа булай деп айт: «Сиз къайпанмайгъан халкъсыз. Эгер де Мен сизин булан юрюсем, бир аз заманны ичинде сизин дагъытып къояжакъман. Тагъымчакъларыгъызны чечигиз чи, Мен буса сизге не этме герекни билемен»+.

6Исрайыллылар Гьорип тавну къырыйында оьзлени тагъымчакъларын чече.

Ёлугъув чатыр

7Муса къонушуп токътагъан ерни артында, арекге таба, чатыр къура ва шогъар «Ёлугъув чатыры» деп ат тагъа. Раббибизге бир зат сорама сюеген гьар ким къонушну артындагъы Ёлугъув чатырына бара болгъан+. 8Гьар гезик Муса Сыйлы чатыргъа багъып гелегенде, адамлар туруп, Муса Сыйлы чатыргъа гирип къалгъанча, оьзлени чатырларына гиреген ерде эретургъан гьалда огъар къарай болгъан. 9Муса, Сыйлы чатыргъа гирип, Раббибиз булан сёйлейген заманны ичинде, булут багъана тюшюп, чатырны къырыйында токътап тура болгъан. 10Чатырны къырыйында булут багъананы гёргенде, адамлар туруп, шонда башларын тап ерге ерли де ийип токътай болгъан. 11Бирев оьзюню къурдашы булан нечик бетге-бет сёйлей болгъан буса, Раббибиз Муса булан шолай сёйлей болгъан. Сонг Муса къонушуна къайта болгъан. Тек ону кёмекчиси Ясуа – Нунну уланы – чатырда къала болгъан.

Муса ва Раббибизни макътавлугъу

12Муса Раббибизге булай дей:

– Сен магъа: «Бу халкъны алып юрю», – деп буюрдунг, тек мени булан кимни йиберегенингни билдирмединг. Сен мени яхшы таныйгъанынгны ва магъа Сени рагьмунг тиежекни айтдынг. 13Шолай болгъан сонг, мен Сагъа тюшюнюп, энниден сонг да магъа рагьмунг тийсин учун, мени Оьзюнгню ёлларынгда юрюме уьйрет. Шо адамлар Сени халкъынг экенни эсинге ал.

14Раббибиз:

– Сени булан Мен Оьзюм гележекмен ва сагъа рагьатлыкъ бережекмен, – деп жавап бере.

15Шо заман Муса:

– Эгер де Сен бизин булан гелмей бусанг, бизин де мундан чыгъарма, – дей. 16Эгер де Сен бизин булан гелмей бусанг, Сен магъа ва Оьзюнгню халкъынга сююв булан янашагъанынг къайдан билинсин дагъы? Мени де, Сени халкъынгны да ер юзюндеги оьзге халкълардан не башгъалыгъы бар+?

17Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Сен не тилесенг де, Мен кютежекмен, неге тюгюл Мен сагъа сююв булан янашаман ва сени сайлап алгъанман.

18Шо заман Муса:

– Тилеймен, магъа Оьзюнгню макътавлугъунгну гёрсет, – дей.

19Раббибиз булай айта:

– Мен зорлугъумну гёрсетежекмен ва Рабби деген атымны билдирежекмен. Мен кимге рагьму этме сюйсем, огъар рагьму этежекмен ва кимге языкъсынма сюйсем, огъар языкъсынажакъман+. 20Тек сен Мени юзюмню гёрмежексен, неге тюгюл бирев де, Мени гёрюп, сав къалма болмажакъ+.

21Раббибиз булай айта:

– Муна сагъа Мени къырыйымда ер – шунда ярда токъта. 22Макътавлугъум оьтеген вакътиде Мен сени ярланы арасындагъы къакъагъа салажакъман ва Оьзюм оьтгенче, сени къолум булан ябып туражакъман. 23Сонг Мен къолумну тайдыражакъман, сен де Мени артымдан таба гёрежексен, тек Мени юзюм гёрюнмежек.

34

Янгы таш такъталар

(Такр 10:1-5)

34^1•Раббибиз Мусагъа булай айта:

– Алдагъылары йимик, эки таш такъта гьазирле. Мен буса шолагъа сен сындыргъан такъталагъа язылгъан сёзлени язайым. 2Эртен онгарылып, Синай тавгъа гётерил ва тавну башында Мени алдыма гелип токъта+. 3Сени булан дагъы бирев де гётерилмесин ва тавда гёрюнмесин. Тавну этегинде гьатта сиривлер ва туварлар отламасын+.

4Муса чарлап, алдагъылары йимик, эки таш такъта гьазирлей. Оьзюне Раббибиз буюргъан кюйде, танг булан туруп, ол Синай тавгъа гётериле. Муса эки де таш такътаны къолуна алып юрюй. 5Раббибиз, кёкден таба булутну ичинде тюшюп, ону къырыйында токътай ва Оьзюню атын айта. 6Ол Мусаны алдындан булай айта туруп оьте: «Раббигизмен, Раббигизмен, языкъсынагъан, рагьмулу, къазапланма алгъасамайгъан, рагьму булан аминликден бай,+
7минглер булан адамлагъа бакъгъан якъда рагьмусун сакълайгъан, гюнагь, хыянат ва терс иш этгенлерден гечеген Аллагьыгъызман. Буса да Мен айыплыны такъсырламай къоймажакъман. Аталары этген ишлери саялы, Мен оланы яшларын, оланы да яшларын уьчюнчю ва дёртюнчю наслулагъа етгинче такъсырлажакъман»+.

8Муса шоссагьат, башын тап ерге ерли де ийип, тобукъларындан токътай ва 9булай къычыра:

– Гьей Есим, эгер де Сен магъа рагьмулу бусанг, ялбараман, Сен бизин булан юрю. Бу халкъ къайпанмай буса да, бизин билмей-билип этген гюнагьларыбыздан геч ва Оьзюнге аманат этип ал.

Разилешив янгыдан башлана

10Раббибиз булай айта:

– Мен разилешив бегетемен: Мен сени халкъынгны алдында муъжизатлар гёрсетежекмен. Шолай муъжизатлар алда ер юзюнде бир халкъны арасында да болмагъан. Сен оьзюню арасында яшайгъан халкъ Мен сенден таба этежек иш нечик къоркъунчлукъ тувдуражагъын гёрежек. 11Гьали Мен сизге этген буйрукъларыма тынглагъыз. Мен арагъыздан амурлуланы, канъанлыланы, гьетлилени, перизлилени, гьивлилени ва ябуслуланы къувалажакъман. 12Вёрегиз, сиз барагъан топуракъда яшайгъанлар булан дос болмагъыз, ёгъесе олар сизин учун бир тузакъдай болуп токътажакъ+. 13Оланы къурбан этеген ерлерин бузуп ташлагъыз, сыйлы ташларын уватыгъыз ва Ашераны[*] багъаналарын гесип тайдырыгъыз+. 14Ят аллагьлагъа сужда къылмагъыз, неге тюгюл сизин Раббигизни аты чы Гюллевчю – гюллейген Аллагь+.

15Вёрегиз, шо топуракъда яшайгъанлар булан дос болмагъыз. Неге тюгюл де, олар оьзлени аллагьлары булан пасатлыкъ юрютегенде ва олагъа къурбанлар этегенде, олар сизин де къуршажакъ, сиз де олар этген къурбанланы ашажакъсыз+. 16Сиз шо халкъны арасындан уланларыгъызгъа къызларын къатын этип алажакъсыз. Оланы къызлары буса, оьзлени аллагьлары булан пасатлыкъ юрюте туруп, сизин уланларыгъызны да шо пасатлыкъланы юрютме борчлу этежек+. 17Оьзюгюзге къуюп ялгъан аллагьлар этмегиз+.

18Маясыз биширилген экмеклени байрамын оьтгеригиз: Мен сизге буюргъан кюйде, абип айны гёрсетилген вакътисинде етти гюн маясыз экмек ашагъыз, неге тюгюл сиз шо айда Мисриден чыкъдыгъыз+.

19Бары да башлап тувгъан жан, шоланы арасында гьайван-малыгъыздан башлап тувгъан эркеклерини барысы да, Меники болажакъ+. 20Башлап тувгъан эшекни орнуна къозуну тёлегиз. Эгер де тёлемей бусагъыз, ону бойнун сындырыгъыз. Уланларыгъыздан башлап тувгъанларыны барысыны да орнуна тёлегиз.

Бирев де Мени алдымда бош къоллары булан гёрюнмесин+.

21Алты гюн загьмат тёгюгюз, еттинчи гюн буса ял алыгъыз. Гьатта сабан сюре бусагъыз да, оракъ ора бусагъыз да ял алыгъыз+.

22Будайны башлапгъы гелимин къайтарагъанда, Жумаланы байрамын, йылны ахырында буса Емишлени жыйыв байрамын оьтгеригиз. 23Йылда уьч керен бары да эргишилер Есигиз Раббини, Исрайылны Аллагьыны, алдына гелип токътагъыз+. 24Мен сизин арагъыздан оьзге халкъланы къувалажакъман ва топуракъларыгъызны дазуларын генглешдирежекмен. Эгер де йылда уьч керен гелип, сиз Раббигизни, Аллагьыгъызны, алдына гелип токътасагъыз, топурагъыгъызгъа бирев де сугъулмажакъ.

25Магъа къурбан соягъанда, мая булан басылып биширилген экмекге гьайванны къанын тёкме. Пасха байрамны къурбанлыгъындан эртенге бир зат да къалмасын+.

26Топурагъынгдан къайтарылгъан тюшюмден инг тизив емишлени Мени, Раббинг Аллагьны, уьюне гелтир.

Улакъны ону анасыны сютюне салып биширме+.

27Раббибиз Мусагъа:

– Бу сёзлени язып къой. Шо Мен сени ва Исрайыл булан бегетеген разилешивню шартларыдыр, – деп айта.

28Муса шонда Раббибиз булан къыркъ гече, къыркъ гюн къала. Ол бир зат да ашамай ва ичмей тура. Муса таш такъталарда разилешивню сёзлерин – он буйрукъну яза+.

Мусаны юзюнден нюр яна

29Раббибиз булан сёйлеп битип, къолунда шагьатнаманы эки таш такътасы да булан Синай тавдан тюшгенде, Муса юзюнден нюр янагъанны билмей болгъан+. 30Гьарун ва исрайыллылар Мусаны юзюнден нюр янагъанны гёргенде, огъар ювукълашма къоркъа. 31Тек Муса оланы оьзюню янына чакъыра. Шо заман Гьарун ва халкъны башчылары ону янына геле. Муса олар булан сёйлей. 32Шондан сонг ону янына исрайыллылар ювукълашып геле. Муса олагъа Синай тавда оьзюне Раббибиз берген буйрукъланы бере.

33Исрайыллылар булан сёйлеп битип, Муса бетин шаршав булан яба. 34Тек Раббибиз булан сёйлемек учун гирегенде, ол къайтып чыгъып къалгъанча, бетинден шаршавну тайдыра болгъан. Муса чыгъып, оьзюне буюрулгъан затны исрайыллылагъа етишдире болгъан+. 35Шо заман исрайыллылар ону юзюнден нюр янагъанны гёре болгъан. Сонг Муса къайтып Раббибиз булан сёйлеме гиргенче, бетин шаршав булан яба болгъан+.

35

Сонгугюн булан байлавлу къанунлар

35^1Муса, Исрайылны бары халкъын да жыйып, булай дей:

– Раббибиз сизге булай буюрду: 2алты гюн ишлегиз, тек еттинчи гюн – сыйлы гюн. Шо рагьатлыкъны сонгугюню, Раббигизге багъышлангъан гюн. Ким шо гюн ишлесе, оьлтюрюлежек+. 3Сонгугюн уьйлеригизде от якъмагъыз.

Сыйлы чатыр учун этилеген къурбанлар

(Чыгъ 25:1-9; 39:32-43)

4•Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Раббибиз булай буюрду: 5«Сизде бар затлардан Раббигизге къурбан этигиз. Гьар сюйгенигиз Раббигизге шу затлардан къурбан этсин: алтындан, гюмюшден, багъырдан; 6ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ийирилген йипден, юкъкъа кендир йипден, эчкини пухундан; 7къызылгъа боялгъан къойну терисинден, юкъкъа ийленген териден ва эчкимююз терекни агъачындан;+
8чыракълагъа тёгюлеген зайтун майдан, сюртмек ва яллатмакъ учун къолланагъан арив ийисли майлардан; 9эпотну да, тёш дорбаны да безендирмек учун къолланагъан ониксден ва оьзге тюрлю асил ташлардан.

10Усталыкъны бажарагъанларыгъыз, гелип, Раббигиз буюргъан бары да затны этсин: 11Сыйлы чатыр учун шаршавну, илмеклени, рамланы, орнатылагъан ерлери булангъы багъаналаны; 12къурукълары, къапгъачы булангъы сандыкъны ва шону уьстюн япмакъ учун пердени;
13къурукълары, бары да уьй алатлары булангъы тахны ва сыйлы экмекни;
14бары да алатлары да булан ярыкъ этмек учун чыракъны, дин къуллукъну кютегенде къолланагъан лампаланы ва ярыкъ этмек учун майны; 15арив ийис тюшюрмек учун къурукълары да булангъы къурбан этеген ерни, сюртмек учун майны, арив ийис чыгъарагъан отланы, Сыйлы чатыргъа гирмек учун пердени; 16багъыр челтири, къурукълары, алатлары булангъы бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни, тиревю булангъы чапчакъны; 17багъаналары ва тиревлери булангъы абзарны перделерин, абзаргъа гиреген ердеги пердени; 18Сыйлы чатыр ва абзар учун чюйлени ва аркъанланы; 19сыйлы ерде къуллукъ этмек учунгъу тигилген гийимлени: дин къуллукъчулар гьисапда къуллугъун кютегенде дин къуллукъчу Гьарунгъа ва ону уланларына гиймек учун сыйлы гийимлени».

20Исрайыллылар Мусаны янындан гете. 21Ким сюе буса ва кимни юреги оьзюн иштагьландыра буса, гелип, Ёлугъув чатырын ва шонда къуллукъ этмек учун сыйлы гийимлерин гьазирлевге Раббибизге къурбан эте. 22Бары да сюегенлер – эргишилер де, къатынгишилер де – гелип, алтынларын гелтире: тийревючлерин, сыргъаларын, оьрмекчелерин ва тагъымчакъларын. Олар алтынларын Раббибизге багъышлай. 23Кимники ачыкъ гёк, авур къызыл неде ачыкъ къызыл ийирилген йиби, юкъкъа кендир йиби, эчкини пуху, къызыл тюсге боялгъан къой териси неде юкъкъа ийленген териси бар буса, шоланы гелтире+. 24Ким гюмюшюн неде багъырын къурбан этип бола буса, шоланы Раббибизге савгъатгъа гелтире. Кимники къайсы буса да бир ишге пайдаландырмакъ учун эчкимююз терекни агъачы бар буса, шону гелтире. 25Гьар бажарывлу къатынгиши, оьзю ийирип, ийирген йибин гелтире: ачыкъ гёк, авур къызыл неде ачыкъ къызыл ийирилген йипни неде юкъкъа кендир йипни. 26Ийирип бажарагъан къатынгишилер, юреги буюруп, эчкини пухун ийире. 27Тухумланы башчылары, эпотну ва тёш дорбаны безендирмек учун, оникс ва оьзге тюрлю асил ташлар гелтире. 28Дагъы да олар арив ийис тюшюрмек учун затлар, чыракъгъа тёкмек, сюртмек ва яллатмакъ учун зайтун май гелтире. 29Бары да исрайыллы эргишилер ва къатынгишилер, къайсыны юреги иштагьландыра буса, Раббибизге гёнгюллю кюйде къурбанлар эте. Шо къурбанлар Раббибиз Мусадан таба исрайыллылагъа этме буюргъан ишлеге пайдаландырыла.

Беселейил ва Огьолиап

(Чыгъ 31:1-11)

30•Муса исрайыллылагъа булай дей:

– Раббибиз Урини уланы Беселейилни танглады. Ури – Ягьуданы къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 31Раббибиз Беселейилни Оьзюню Ругьу, гьикматлыкъ, англав, билим ва тюрлю усталыкълар булан таъмин этди. 32Беселейил оьзю ойлашгъан затланы алтындан, гюмюшден, багъырдан ясап бажара. 33Ол ташны хырлап, чарлап, агъачгъа оювлар этип ва гьар тюрлю усталыкъланы юрютюп бажара. 34Раббибиз Беселейилге ва Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиапгъа башгъаланы уьйретме усталыкъ берди. 35Раббибиз олагъа усталаны, саниятчыланы, къумач согъувчуланы, ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл къумачлагъа ва юкъкъа кендир йипге тикме тигивчюлени къайсы ишге де бажарывлугъун берди. Беселейил де, Огьолиап да – бек бажарывлу усталар ва саниятчылар.

36

36^1Беселейил, Огьолиап ва бары да саниятчы усталар бары затны тап Раббибиз буюргъан кюйде этсин. Сыйлы ерни къурмакъ учун бары ишни билсин деп, Раббибиз олагъа усталыкъ да, бажарывлукъ да берди.

2Муса Раббибиз оьзлеге гьюнер берген Беселейилни, Огьолиапны, бары да саниятчы усталаны ва юреклери иштагьланагъанланы барысын да ишлеме гелсин деп чакъырыв эте.

3Олар Мусадан исрайыллылар сыйлы ерни къурмакъ учун жыйгъан бары да къурбан этген затларын ала. Халкъ буса гьар гюн эртен къурбанлар этип тура. 4Шо заман сыйлы ер учун загьмат тёгеген саниятчы усталар, ишлейгенин токътатып йиберип, 5Мусагъа:

– Халкъ Раббибиз эт деп буюргъан ишге тарыкълы чакъыдан да артыкъны гелтире, – дей.

6Муса буюруп, бютюн къонушгъа: «Не эргиши, не къатынгиши сыйлы ер учун дагъы къурбанлар этмесин», – деп билдире. Шолай айтып, халкъны къурбанлар этегенин токътата, 7неге тюгюл бары ишни кютмек учун, тарыкълы болагъанындан артыкъ гелтирилген болгъан.

Сыйлы чатыр

(Чыгъ 26:1-37)

8•Саниятчы усталар Сыйлы чатырны тизив кендир йипден, ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл йиплерден этилген он шаршавдан къура. Шо шаршавланы уьстюне чебер кюйде карубланы суратлары этиле. 9Бары да шаршавлар бир оьлчевде бола: узунуна йигирма сегиз тирсек ва генгине дёрт тирсек. 10Усталар шо шаршавланы бешисин бир-бирине тиге, къалгъан бешисин де шолай эте. 11Олар гьар сыдраны ахырынчы шаршавуну ягъасы булан ачыкъ гёк къумачдан илгиклер эте. 12Усталар дагъы да биринчи сыдрадагъы биринчи шаршавда элли илгик ва экинчи сыдрадагъы ахырынчы шаршавда шолагъа жут гелеген элли илгик эте. 13Олар, алтындан элли илгик этип, Сыйлы чатыр бириксин учун, шо къармакълар булан эки де сыдрадагъы шаршавланы бир-бирине тиге.

14Сыйлы чатырны уьстюн япмакъ учун, усталар эчкини тюгюнден он бир шаршав гьазирлей. 15Он бир де шаршав бир йимик бола: узуну отуз тирсек ва генги дёрт тирсек. 16Олар беш шаршавну бир сыдра этип, алты шаршавну да башгъа сыдра этип тиге. 17Усталар эки де сыдрадагъы ахырынчы шаршавланы ягъалары булан эллишер илгик эте. 18Сыйлы чатырны уьстюн бирикдирип япмакъ учун, олар багъырдан элли къармакъ эте. 19Усталар Сыйлы чатырны уьстюн къызылгъа боялгъан къой терилерден ва юкъкъа ийленген терилерден яба+.

20Олар Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден тюз рамлар гьазирлей. 21Гьар рам узуну он тирсек, генги де бир тирсек ярым болгъан. 22Гьар рам бир-бирине бегетилген эки къурукъдан амалгъа геле болгъан. Усталар Сыйлы чатырны бары да рамларын шо кюйде гьазирлей. 23Олар Сыйлы чатырны къыбла ягъына йигирма рам 24ва гюмюшден шолар орнатылагъан къыркъ ер гьазирлей – гьар рамгъа экишер ва шоланы учлары чыкъгъан ерлерине бирер ерни. 25Усталар Сыйлы чатырны бириси, темиркъазыкъ ягъына да йигирма рам 26ва шолагъа гюмюшден къыркъ тирев гьазирле – гьар рамгъа экишер тиревню. 27Олар Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатышдагъы ягъа боюна алты рам 28ва ону мююшлерине эки рам гьазирле. 29Мююшлердеги шо рамлар тюп якъларындан бир-бирине бегетиле, уьст якъларындан да бир солгъу булан тутдурула. Эки де мююшдеги рамланы шолай орната. 30Сегиз рам ва шолар орнатылгъан он алты да таяв – гьар рамгъа экишер – шо кюйде болгъан.

31Усталар дагъы да эчкимююз терекден гёнделен салынагъан аркъалыкълар гьазирлей: бешни Сыйлы чатырны бир тамыны боюндагъы рамланы къошмакъ учун, 32бешисин шону бириси ягъындагъы рамларын тутдурмакъ учун, бешисин де Сыйлы чатырны аридеги, гюнбатыш ягъындагъы, рамларын тутдурмакъ учун. 33Олар ортадагъы гёнделен аркъалыкъны ортасындан таба Сыйлы чатырны бир башындан бириси башына узатылагъан кюйде сала. 34Усталар рамлагъа алтын варакъ бере ва гёнделен салынгъан аркъалыкъланы тутсун деп, алтын солгъулар эте. Олар гёнделен салынгъан аркъалыкълагъа да алтын варакъ бере.

35Усталар ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден перде эте. Пердеге чебер кюйде карубланы суратлары этиле. 36Олар Сыйлы чатыргъа эчкимююз терекден дёрт багъана эте ва шолагъа алтын варакъ бере. Сонг усталар шолагъа алтындан къармакълар ва гюмюшден къуюп орнатылагъан ерлер эте. 37Чатыргъа гиреген ерде олар ачыкъ гёк, авур къызыл, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден чебер кюйде этилген оюнлары булангъы перде 38ва къармакълары да булангъы беш багъана гьазирлей. Усталар багъаналаны уьст ва тюп янларына алтын варакъ бере ва багъырдан шолагъа таявланы гьазирлей.

37

Сандыкъ

(Чыгъ 25:10-22)

37^1•Беселейил эчкимююз терекден сандыкъ эте: узуну эки ярым тирсек, генги тирсек ярым, бийиклиги де тирсек ярым+. 2Ол шону ичине де, тышына да таза алтын варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 3Беселейил сандыкъгъа алтындан къуюп дёрт юзюк эте ва шоланы сандыкъны тюп мююшлеринде бегете – гьар якъдан экишерни. 4Ол эчкимююз терекни агъачындан къурукълар эте, шолагъа алтын варакъ бере. 5Сандыкъны алып юрюмек учун, къурукъланы шону сандыкъны эки де ягъындагъы юзюклеге сугъа.

6Беселейил дагъы да таза алтындан къапгъач эте – узуну эки тирсек ярым, генги буса бир тирсек ярым гелеген чакъы. 7Сонг ол къапгъачны ягъасы булан зарбулангъан эки алтын каруб эте: 8бир карубну сандыкъны бир ягъасында, экинчисин – бириси ягъасында. Беселейил оланы къапгъачны эки де якълары булан къоша, шоллукъда карублар къапгъач булан биригип къалагъан гьалда бола. 9Карубланы оьрге багъып яйылгъан къанатлары къапгъачны ябып къоягъан гьалда бола. Эки де каруб бир-бирине, оланы бетлери буса къапгъачгъа бакъгъан гьалда бола.

Тах

(Чыгъ 25:23-30)

10•Беселейил эчкимююз терекни агъачындан тах эте: узуну эки тирсек, генги бир тирсек, бийиги де бир тирсек ярым гелеген чакъы. 11Ол тахгъа таза алтын варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 12Беселейил тахны ягъа бою булан бийиги бир ая гелеген чакъы бару эте ва шону айланасы булан алтын омуз эте. 13Ол тахгъа алтындан дёрт юзюк эте ва шоланы мююшлерде, бутланы къырыйларында бегете. 14Тахны алып юрюйгенде къурукъланы сукъмакъ учун, юзюклер тахны ягъа боюна ювукъгъа салына. 15Тахны алып юрюмек учун къолланагъан къурукълар эчкимююзню терегини агъачындан этиле ва шолагъа алтын варакъ бериле. 16Беселейил дагъы да тах учун алтындан алатлар эте: бошгъапланы, сукараланы, къартыкъланы ва тёкмек учун къолланагъан кажинлени.

Алтын чыракъ

(Чыгъ 25:31-40)

17•Беселейил таза алтындан чыракъ эте. Чыракъны, шо орнатылгъан ерни, шону бутун токъалап, бир къалипге сала. Чыракъны чечекбашлары, бюрлери ва япыракълары буса бирикген гьалда бола. 18Чыракъны къабургъаларындан эки де якъгъа алты бутакъ узатыла: уьчюсю бир якъгъа, уьчюсю де башгъа якъгъа багъып. 19Бир бутакъда бюрлери ва япыракълары да булангъы бадам терекни чечеклерини гёрюнюшюндеги уьч чечекбаш бола, шолай уьч чечекбаш – бириси бутакъда. Чыракъны алты да бутагъы шолай бола. 20Оьзю чыракъда бюрлери ва япыракълары да булан бадамны чечегине ошагъан дёрт пияла бола. 21Бир бюр чыракъдан таба узатылгъан биринчи жут бутакъланы тюбюнде бола, экинчи бюр экинчи жут бутакъланы тюбюнде, уьчюнчю бюр уьчюнчю жут бутакъланы тюбюнде бола. Алты да бутакъны тюбюнде шолай бола. 22Таза алтындан зарбулангъан бюрлер де, бутакълар да чыракъ булан бирикген гьалда бола.

23Беселейил етти лампа, мелтелер учун маша, таза алтындан чоргъалар 24ва чыракъ эте. Бары да алатлагъа бир талант таза алтын гете.

Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

(Чыгъ 30:1-5, 22-38)

25•Беселейил эчкимююз терекни агъачындан яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер. Шо дёртгюл бола: узуну да, генги де бирер тирсек ва бийиги эки тирсек гелеген чакъы. Къурбан этеген ерни мююзлери шону оьзю булан бирикдириле. 26Ол къурбан этеген ерни уьстюне, ягъаларына, мююзлерине таза алтындан варакъ бере ва айланасы булан алтын омуз эте. 27Къурбан этеген ерни алып юрюйгенде, къурукъланы сукъмакъ учун, Беселейил омузну тюбюнден бир-бирине къаршыда токътагъан эки алтын юзюк эте. 28Ол къурукъланы эчкимююз терекни агъачындан эте ва шолагъа алтын варакъ бере.

29Дагъы да сюртмек учун, Беселейил сыйлы май ва уста кюйде гьазирленген арив ийис тюшюрмек учун, таза къошулчан эте+.

38

Бютюнлей яллатып къурбан этеген ер

(Чыгъ 27:1-8)

38^1•Бийиклиги уьч тирсек гелеген бютюнлей яллатып къурбан этеген ер эчкимююзню терегини агъачындан этиле. Шо дёртгюл бола: узуну – беш тирсек, генги де – беш тирсек. 2Беселейил къурбан этеген ерни дёрт де мююшюнде бирер мююз эте. Шоллукъда мююзлер къурбан этеген ер булан биригип къала. Ол къурбан этеген ерге багъырдан варакъ бере. 3Беселейил багъырдан шону бары да алатларын да эте: чараланы, беллени, себелемек учун сукараланы, эт учун чишлени ва чоюнланы. 4Ол къурбан этеген ер учун челтирни, багъырдан торну эте. Тор къурбан этеген ерни бийиклигини ортасында ягъалары булан тенг гелеген кюйде бола. 5Беселейил багъыр челтирни дёрт де мююшюндеги къурукълар учун багъырдан къуюп юзюклер эте. 6Сонг эчкимююзню терегини агъачындан къурукълар этип, шолагъа багъырдан варакъ бере. 7Къурбан этеген ерни алып юрюмек учун, ол къурукъланы шону эки де ягъындан юзюклеге сугъа. Беселейил къурбан этеген ерни такъталардан онгара, ичин буса къувуш эте.

Багъыр чапчакъ

(Чыгъ 30:18)

8Ол Ёлугъув чатырына гиреген ерде къуллукъ этеген къатынгишилени гюзгюлеринден алынгъан багъырдан багъыргъа орнатылгъан багъыр чапчакъ эте+.

Сыйлы чатырны абзары

(Чыгъ 27:9-19)

9•Сонг Беселейил абзар эте. Тизив кендир йипден этилген перделер булан бёлюнген абзарны къыбла ягъыны узунлугъу юз тирсек оьлчевде бола. 10Абзарны шо ягъында дагъы да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола. 11Абзарны темиркъазыкъ ягъыны узунлугъу да юз тирсек гелеген оьлчевде бола. Абзарны шо ягъында да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола.

12Перделер булан бёлюнеген абзарны гюнбатыш ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде бола. Абзарны шо ягъында дагъы да багъыргъа орнатылгъан йигирма багъана бола, багъаналарда да гюмюш къармакълар ва байлавлар бола. 13Абзарны гюнтувушгъа, гюн чыгъагъан ягъына бакъгъан ягъыны генглиги элли тирсек гелеген оьлчевде бола. 14Гиреген ерни гьар ягъында орнатылгъан уьч багъана ва узунлугъу он беш тирсек гелеген перделер бола. 15Гиреген ерни бириси ягъында да орнатылгъан уьч багъана ва узунлугъу он беш тирсек гелеген перделер бола. 16Абзарны айланасындагъы перделер тизив кендир йипден этиле. 17Багъаналар орнатылгъан ер багъырдан, багъаналардагъы къармакълар ва байлавлар гюмюшден этиле, шоланы оьр якъларына буса гюмюшден варакъ бериле. Абзардагъы бары да багъаналарда гюмюш байлавлар бола.

18Абзаргъа гиреген ердеги перде ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл ва тизив кендир йипден этиле. Перде тигивлер булан да безендириле. Пердени узунлугъу йигирма тирсек, бийиклиги, абзарны перделери булан тенг болуп, беш тирсек гелеген оьлчевде бола. 19Абзаргъа гиреген ердеги пердеге де багъыргъа орнатылгъан дёрт багъана этиле. Багъаналардагъы къармакълар ва байлавлар гюмюшден этиле, шоланы оьр якъларына буса гюмюшден варакъ бериле. 20Сыйлы чатырны ва шону айланасындагъы абзарны бары да чюйлери багъырдан этиле.

Сыйлы чатырны къурулушуна чыкъгъан алтынны, гюмюшню ва багъырны гьисабы

21Муна Сыйлы чатырны – Шагьатнаманы чатырына – чыкъгъан алтынны, гюмюшню ва багъырны гьисабы. Шо гьисапны Мусаны буйругъуна гёре дин къуллукъчу Гьарунну уланы Итамарны башчылыгъы да булан левилилер эте+. 22(Урини уланы Беселейил бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. Ури – Ягьуданы къавумундан чыкъгъан Гьурну уланы. 23Беселейил булан Данны къавумундан чыкъгъан Агьисамагьны уланы Огьолиап да бола. Огьолиап ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл къумачлагъа ва юкъкъа кетенге суратлар ва тигивлер этеген уста болгъан.) 24Сыйлы чатырда юрюлеген ишлер учун савгъат гьисапда гелтирилген алтынны авурлугъу, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, йигирма тогъуз талант ва етти юз отуз шекел тарта болгъан.

25Халкъны гьисапгъа алынгъанларындан тюшген гюмюш, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, юз талант ва бир минг етти юз етмиш беш шекел тарта болгъан:+
26гьисапгъа алынгъан гьар эргишиден бир бека (демек, Сыйлы чатырдагъы шекелни авурлугъуна гёре, шекелни яртысы); гьисапгъа буса йигирма йыл битген ва шо оьмюрден оьтген, умуми алгъанда, алты юз уьч минг беш юз элли эргиши алынгъан болгъан+. 27Сыйлы ерни кюрчюлерин къуймагъа ва перделеге юз талант чыгъа: юз кюрчюге юз талант, гьар кюрчюге бирер талант. 28Багъаналардагъы къармакъланы этмек, шоланы оьр якъларына варакъ бермек ва шоланы байлавларын этмек учун, етти юз етмиш беш шекел чыгъа.

29Къурбан этилген багъыр етмиш талант ва эки минг дёрт юз шекел бола. 30Шо багъыр Ёлугъув чатырына гиреген ерни кюрчюсюне, багъыр челтири де булангъы багъырдан этилген къурбан этеген ерге, шону бары да алатларына, 31абзарны кюрчюлерине, абзаргъа гиреген ерге, Сыйлы чатырны ва абзарны бары да чюйлерине пайдаландырыла.

39

Дин къуллукъчуланы гийимлери

(Чыгъ 28:1-43)

39^1•Беселейил ва Огьолиап, Раббибиз Мусагъа буйрукъ этген кюйде, ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл тюслю йиплерден сыйлы ерде къуллукъ этмек учун ва Гьарун учун согъуп сыйлы гийимлер эте.

Эпот

2Усталар алтындан, ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир йиплерден эпот эте: 3алтынны янчып, юкъкъа япыракълардай этип, шоланы уста кюйде ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир йиплеге къошуп эше. 4Олар эпотну инбашларыны эки де мююшюнден таба тюймелеп болагъан кюйде эте. 5Эпотну чебер согъулгъан белбаву оьзю эпотгъа ошатылып этиле: Раббибиз Мусагъа буйрукъ этген кюйде, бир йимик къумач гесекден ва алтындан ийирилген ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл ва тизив кендир йиплерден.

6Оникслени уста кюйде этилген къыршавлагъа салып, шоларда, мюгьюрде йимик, Исрайылны уланларыны атларын къазып яза. 7Раббибиз Мусагъа буйрукъ этген кюйде, усталар шоланы эпотну инбашларына Исрайылны уланлары учун эсделик ташлардай бегете.

Тёш дорба

8Эпотгъа ошатып чебер кюйде этилген тёш дорба гьазирлей: алтын, ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслю ва тизив кендир йиплерден. 9Шо тёш дорба дёртгюл бола: узунуна да, генгине де бирер къарыш гелеген эки бюкленген къумачдан. 10Шогъар дёрт сыдра этип сыйлы ташланы орната. Биринчи сыдрада къызыл якъут, сари алмас ва берилл ташлар бола; 11экинчи сыдрада перезе, гёк якъут ва зумрут ташлар бола; 12уьчюнчю сыдрада гиацинт, мелевше якъут ва аметист бола; 13дёртюнчю сыдрада хризолит, оникс ва яшма бола. Шолар алтындан уста кюйде этилген къыршавлагъа салына. 14Сыйлы ташланы санаву он эки бола – Исрайылны уланларыны атларына гёре бирер тиеген кюйде. Гьар ташда, мюгьюрде йимик, он эки де къавумдан бирисини аты къазылып языла.

15Усталар тёш дорбагъа алтындан аркъангъа ошатылып эшилген шынжырлар эте. 16Олар алтындан уста кюйде этилген эки къыршав ва эки юзюк эте, юзюклени тёш дорбаны эки де мююшюне бегете. 17Усталар эки де алтын шынжырны тёш дорбаны мююшлериндеги юзюклеге бегете, 18шынжырланы бириси башларын буса, эпотну ал янындан инбашларына къошуп, эки де къыршавгъа бегете. 19Олар дагъы да эки алтын юзюк эте ва шоланы эпотну ич янындан таба тёш дорбаны бириси мююшлерине бегете. 20Сонг усталар алтындан дагъы да эки юзюк эте ва шоланы тюпден таба эпотну ал янына, эпотну тап уьстюндеги тигивню къырыйы булан бегете. 21Тёш дорба эпотдан тюшюп къалмасын учун, шону юзюклерин эпотну юзюклери булан ачыкъ гёк йип булан байлай. Усталар бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте.

Дин къуллукъчуланы оьзге гийимлери

22Эпотну тюбюнден гийилеген аба гёк тюсде, согъулуп, 23эзивюнде оюлгъан ери, йыртылмасын деп, опуракъны ягъасына йимик чалыв булан тигилип этиле. 24Абаны этегини бою булан ачыкъ гёк, авур, ачыкъ къызыл тюслердеги ва ийирилген кендир йиплерден этилген нарны емишлерини суратларын 25ва таза алтындан гиччи къонгуравланы эте. Шоланы абаны этегиндеги нарланы арасы булан, 26къонгуравлар да, нарлар да аралашып гелеген кюйде бегете. Абаны, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, дин къуллукъну кютегенде гийме герек болгъан.

27Гьарунгъа ва ону уланларына тизив кендир йипден согъуп гёлеклер 28чалмалар эте. Башлагъа байланагъан байлавлар да, тобукъланы уьстюнден таба салынагъан алатлар да тизив кендир йипден этиле. 29Белбав да, тизив кендир, ачыкъ гёк, авур ва ачыкъ къызыл йиплерден этилип, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, чебер тигивлер булан безендириле.

30Таза алтын япалакъ чечекбашдан сыйлы таж этип, шогъар, мюгьюрде йимик, РАББИБИЗНИ СЫЙЛЫСЫ деп къазып язалар. 31Сонг, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, чалманы тажгъа бегетмек учун, тажгъа ачыкъ гёк тюсдеги йипни байлай.

Муса сыйлы ерни тергеп чыгъа

(Чыгъ 35:10-19)

32Сыйлы чатырны – Ёлугъув чатырын къурув булан байлавлу иш шулай тамамлана. Исрайыллылар бары да затны Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде эте. 33Олар Сыйлы чатырны Мусагъа гелтире: алатлары да булангъы чатырны – къармакъларын, рамланы ва гёнделен аркъалыкъланы, таявлары да булангъы багъаналаны, 34къызыл тюсге боялгъан къойланы терисинден этилген шаршавну, пердени япмакъ учун юкъкъа ийленген гёнден этилген шаршавну,+
35къурукълары ва къапгъачы да булангъы шагьатнаманы сандыгъын,
36бары да алатлары да булангъы тахны, сыйлы экмекни,
37гезиклеп салынгъан лампалары ва бары да алатлары да булангъы чыракъны, ярыкъ этмек учун майны; 38алтындан гьазирленген къурбан этеген ерни, сюртмек учун майны, арив ийис тюшюрмек учун затланы, чатыргъа гиреген ердеги пердени, 39багъыр челтири, къурукълары ва алатлары да булангъы багъырдан гьазирленген къурбан этеген ерни, тиревю булангъы чапчакъны, 40орнатылгъан багъаналары да булангъы абзарны перделерин, абзаргъа гиреген ердеги пердени, абзар учун аркъанланы ва чюйлени, Сыйлы чатыр – Ёлугъув чатыры учун бары да алатланы, 41сыйлы ерде къуллукъ этмек учун согъулуп этилген гийимлени: Гьарун да, ону уланлары да дин къуллукъчулар гьисапда къуллугъун кютегенде гиеген сыйлы гийимлени.

42Исрайыллылар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде кюте. 43Муса олар этген ишни тергеп чыгъа ва олар бары да ишни тап Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде кютгенни гёре. Сонг Муса оланы шабагьатлай.

40

Сыйлы чатырны къурув

40^1Раббибиз Мусагъа булай айта:

2– Сен Сыйлы чатырны – Ёлугъув чатырын – биринчи айны биринчи гюнюнде къурарсан. 3Чатырны ичине шагьатнаманы сандыгъын сал ва шону перде булан яп. 4Тахны гелтир ва уьстюне шону бары да алатларын сал. Сонг чыракъны гелтир ва шогъар кантиллени сал. 5Яллатып арив ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ерни шагьатнаманы сандыгъыны алдына сал ва Сыйлы чатыргъа гиреген ерге пердени ил.

6Бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни Сыйлы чатыргъа – Ёлугъув чатырына – гиреген ерге сал. 7Чапчакъны Ёлугъув чатырыны ва къурбан этеген ерни арасына сал ва шогъар сув тёк. 8Чапчакъны айланасы булан абзарны сал ва шонда гиреген ерге пердени ил.

9Сюртмек учун майны алып, Сыйлы чатыргъа ва шону ичиндеги бары да затгъа май сюрт. Сыйлы чатырны ва шону бары да алатларын сыйлы эт, шоллукъда шо сыйлы болуп токътажакъ. 10Бютюнлей яллатып къурбан этеген ерге ва шону бары да алатларына май сюрт. Къурбан этеген ерни сыйлы эт, шоллукъда шо зор сыйлы ер болуп токътажакъ. 11Чапчакъгъа ва шону тиревюне май сюртюп, шоланы да сыйлы эт.

12Гьарунну, ону уланларын Ёлугъув чатырына гиреген ерге гелтир ва оланы сув булан жувундур. 13Гьарунгъа сыйлы гийимлени гийдир. Ол Магъа дин къуллукъчу гьисапда къуллукъ этип болсун учун, огъар май сюртюп, сыйлы эт. 14Гьарунну уланларын гелтир ва олагъа гёлеклер гийдир. 15Олар да Магъа дин къуллукъчулар гьисапда къуллукъ этип болсун учун, олагъа да, атасына йимик май сюрт. Шо гьар даим де, гележек наслуларда сыйлылыкъны ёлундагъы май сюртюв болажакъ. 16Муса бары да затны Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде эте.

17Экинчи йылны биринчи айыны биринчи гюнюнде Сыйлы чатыр къурулуп бите. 18Муса Сыйлы чатырны, шону таявларын сала, рамланы эретургъузуп, гёнделен аркъалыкъланы орната ва багъаналаны эретургъуза. 19Сонг ол чатырны уьстюн шаршав булан яба ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шону уьстюнден бирдагъы шаршав тарта.

20Муса, разилешивню алып, шону сандыкъны ичине сала. Ол сандыкъгъа къурукъланы бегете ва шону уьстюне тазаланывну къапгъачын сала+. 21Сонг ол сандыкъны Сыйлы чатырны ичине алып гире, ябагъан пердени иле ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шагьатнаманы сандыгъын бегите.

22Муса тахны Ёлугъув чатырыны темиркъазыкъ ягъында – пердени артына сала, 23ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни алдында экмекни сала.

24Ол Ёлугъув чатырындагъы тахны къаршысында – Сыйлы чатырны къыбла ягъында чыракъны сала 25ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, Раббибизни алдында кантиллени ягъа.

26Муса Ёлугъув чатырында пердени алды булан алтындан этилген къурбан этеген ерни сала 27ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, шонда яллатып арив ийис тюшюре. 28Ол Сыйлы чатыргъа гиреген ерде пердени иле.

29Муса Сыйлы чатыргъа – Ёлугъув чатырына – гиреген ерни къырыйына бютюнлей яллатып къурбан этеген ерни сала ва, Раббибиз оьзюне буюргъан кюйде, бютюнлей яллатып ва экмек къурбанланы эте.

30Ол Ёлугъув чатырыны ва къурбан этеген ерни арасына чапчакъны сала ва жувунмакъ учун шогъар сув тёге. 31Муса, Гьарун ва ону уланлары шонда къолларын ва аякъларын жува болгъан. 32Олар, Раббибиз Мусагъа буюргъан кюйде, гьар гезик Ёлугъув чатырына гирегенде ва къурбан этеген ерге ювукълашагъанда, жувуна болгъан.

33Муса Сыйлы чатырны ва къурбан этеген ерни айланасында абзар эте ва абзаргъа гиреген ерге перде иле. Муса ишин шолай тамамлай.

Раббибизни макътавлугъу

34Булут гелип, Ёлугъув чатырын яба ва Раббибизни макътавлугъу Сыйлы чатырны толтуруп къоя+. 35Муса Ёлугъув чатырына гирип болмай тура, неге тюгюл шону уьстюн булут ябып, Раббибизни макътавлугъу Сыйлы чатырны толтуруп къоя.

36Сыйлы чатырны уьстюнден къачан булут гётериле буса, исрайыллылар шо заман сапаргъа чыгъа болгъан+. 37Эгер де булут гётерилмеген буса, олар булут гётерилмейли, сапаргъа чыкъмай болгъан. 38Раббибизни булуту Сыйлы чатырны уьстюн гюндюзлер яба болгъан. Гечелер буса шо булутну ичинде бары да исрайыллылар сапаргъа чыкъгъан вакътиде оьзлер де гёреген кюйде ялын янып тура болгъан.

* 2:10 Муса – бу ат ягьуди тилде «чыгъармакъ» деген сёзге ошашлы геле.

* 2:18 Бу адамны башгъа аты – Итро. Энниден сонг текстде шо ат къоллана (къара 3:1).

* 2:22 Гершом – бу ат ягьуди тилдеги «гелгинчи шонда» деген сёзлеге ошашлы геле.

* 4:24 Муса уланын сюннетлемеген саялы, Раббибиз огъар къазаплангъан болма тарыкъ.

* 12:13 Мен оьтюп гетежекмен – ягьуди тилдеги пасагь («къырыйындан оьтмек») деген ишликни айтылышы пасха байрамны атыны айтылышына ошашлы чалына.

* 12:22 Иссоп – къалын япыракълары булангъы уьлкюлю от.

* 15:23 Марра – бу ат «аччылыкъ» деген маънаны англата.

* 16:16 Омер – 2 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

* 16:31 Манна – бу сёз ягьуди тилде айтылышына гёре «Бу недир?» деген соравгъа ошашлы чалына (къара: 16:15).

* 16:36 Епа – 20 литрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

* 17:7 Масса – бу ат «сынап къарав» деген маънаны англата. Мариба – бу ат «эришивлюк» деген маънаны англата.

* 21:14 Бырынгъы заманларда къурбан этеген ер оьзлени гьызарлайгъанлардан къачып яшынагъан ер гьисаплангъан.

* 21:32 350 грамгъа ювукъ.

* 23:16 Гечге таба шо байрамгъа Чатырланы байрамы деп айтылма башлагъан (къара: Лев 23:33-43).

* 25:7 Эпот – алдырыкъ йимик зат. Шону дин къуллукъчу оьзюню къуллугъун кютегенде тагъа болгъан (къара 28:6-14).

* 25:17 Тирсек – 45 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

* 25:18 Каруб – малайиклени инг оьр даражадагъыларындан бириси.

* 25:25 Аяны – 7,5 сантиметрге ювукъ гелеген оьлчевню бир къайдасы.

* 25:39 Талант – 30 килогъа ювукъ авурлукъну бир къайдасы.

* 27:21 Ёлугъув чатыры – Аллагь булан ёлугъув деген маънада. Мунда Сыйлы чатыргъа шолай айтылгъан.

* 28:30 Урим ва Туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шоланы къоллайгъан къайдасы белгили тюгюл.

* 29:27 Багъышлавну къурбаны – Гьарунгъа ва ону уланларына дин къуллукъчу даража берилегенде этилеген къурбан.

* 30:13 Гера – бир грамны яртысына ювукъ.

* 32:32 Мунда Раббибизни халкъыныки болгъанланы атлары язылгъан яшав береген китапны гьакъында сёз юрюле (къара: Забур 68:29).

* 34:13 Ашера деген тиши аллагьны белгиси.

+ 1:4 Яр 35:23-26
+ 1:5 Яр 46:27
+ 1:8 Элч 7:18
+ 1:11 Яр 15:13, Яр 47:11
+ 2:1 Чыгъ 6:20, Сан 26:59
+ 2:18 Сан 10:29
+ 2:24 Яр 15:14, Яр 46:4
+ 2:25 1 Пач 9:16
+ 3:1 3 Пач 19:8
+ 3:6 Элч 7:32
+ 3:8 Такр 26:15
+ 3:9 1 Пач 2:24-25
+ 3:14 Югь 8:58
+ 3:20 Чыгъ 12:31
+ 3:21 Яр 15:14
+ 4:11 Айт 20:12
+ 4:19 Чыгъ 2:15
+ 5:2 Аюб 21:15
+ 6:3 Яр 17:1
+ 6:8 Яр 15:18, Яр 26:3, Яр 35:12
+ 6:14 Яр 46:8-11
+ 6:15 Яр 46:10, Сан 26:12-13
+ 6:16 Сан 3:17,
+ 6:19 Сан 26:57-58
+ 6:20 Сан 26:59
+ 6:21 Сан 16:1-35
+ 6:22 Лев 10:4
+ 6:23 Сан 1:7, Сан 2:3, Сан 26:60-61
+ 6:24 Сан 26:11,
+ 6:25 Сан 25:7
+ 8:8 Чыгъ 9:28, Чыгъ 10:17
+ 8:26 Яр 43:32, Яр 46:34
+ 9:12 Заб 104:25
+ 9:16 Рум 9:17
+ 9:23 Вагь 11:19, Вагь 16:21
+ 9:28 Чыгъ 8:8, Чыгъ 10:17
+ 9:29 Чыгъ 19:5, Такр 10:14, Заб 23:1
+ 10:4 Вагь 9:3
+ 10:16 Лкъ 15:18
+ 10:17 Чыгъ 8:8, Чыгъ 9:28
• 12:1 Лев 23:5-8, Сан 28:16-25, Такр 16:1-8
+ 12:6 Сан 9:10-11
+ 12:12 Сан 33:4

+ 12:22 Лев 14:6, Сан 19:6, Сан 19:18, Заб 50:9

+ 12:26 Чыгъ 13:14, Такр 6:20,
+ 12:35 Чыгъ 11:2
+ 12:36 Яр 15:14
+ 12:37 Сан 11:21, Сан 33:5
+ 12:40 Яр 15:13, Элч 7:6, Гал 3:17
+ 12:46 Сан 9:12, Югь 19:36

+ 12:49 Лев 19:34, Лев 24:22, Сан 9:14, Сан 15:15-16, Такр 10:19

+ 13:2 Чыгъ 22:29, Чыгъ 34:19, Лев 27:26, Сан 3:13, Сан 8:16, Сан 18:15-17, Такр 15:19, Лкъ 2:23

+ 13:7 Лев 23:5-8
+ 13:9 Такр 6:8, Такр 11:18
+ 13:14 Чыгъ 12:26, Такр 6:20
+ 13:17 Сан 14:1-4
+ 13:19 Яр 50:25
+ 13:20 Сан 33:6

+ 13:21 Чыгъ 40:34, Сан 9:15, Сан 10:34, Такр 1:33

+ 14:2 Сан 33:7
+ 14:8 Сан 33:3
+ 14:14 Такр 1:30, Такр 3:22,
+ 14:21 4 Пач 2:8
+ 15:1 Заб 75:7
+ 15:2 Заб 117:13,
+ 15:3 Заб 23:8
+ 15:6 Заб 117:15
+ 15:8 Заб 77:13, 2 Пач 22:16

+ 15:11 Такр 3:24, Такр 33:26, 1 Пач 2:2, 2 Пач 7:22, 3 Пач 8:23, Заб 85:8, Заб 88:7-9,

+ 15:15 Сан 14:14, Сан 22:2-4,
+ 15:17 Заб 77:54
+ 15:18 Заб 9:37, Заб 28:10, Заб 145:10

+ 15:20 Чыгъ 2:4-8, Сан 12, Сан 20:1, Сан 26:59, Такр 24:9, 1 Пач 18:6

+ 15:21 Заб 75:7
+ 15:22 Яр 16:7, Сан 33:8
+ 15:26 Заб 102:3
+ 15:27 Сан 33:9
+ 16:1 Сан 33:1
+ 16:3 Сан 14:2, Сан 20:3, Сан 11:4-5
+ 16:7 Сан 16:11
+ 16:13 Сан 11:31, Сан 11:7-9
+ 16:16 Чыгъ 16:36
+ 16:18 2 Кор 8:15
+ 16:23 Чыгъ 20:8-11
+ 16:35 Сан 14:33, Такр 8:2,
+ 17:1 Сан 33:12, Сан 33:14
+ 17:2 Сан 20:3-5
+ 17:4 Сан 14:10
+ 17:6 Сан 20:7-11

+ 17:8 Яр 36:12, Сан 13:30, Сан 24:20, Такр 25:17-18, 1 Пач 15:2

+ 17:14 1 Пач 15:7-8
+ 18:1 Чыгъ 3:1
+ 18:18 Сан 11:14, Такр 1:12
+ 18:21 Такр 16:18,
+ 18:25 Такр 1:15
+ 18:26 Такр 1:17
+ 19:2 Сан 33:15
+ 19:4 Такр 32:11

+ 19:5 Такр 7:6, Такр 14:2, Такр 26:18, Заб 134:4, Чыгъ 9:29, Такр 10:14

+ 19:6 Такр 14:21, 1 Пет 2:5, 1 Пет 2:9, Вагь 1:6, Вагь 5:10, Вагь 20:6

+ 19:8 Чыгъ 24:3
+ 19:10 Сан 11:18
+ 19:13 Ягь 12:20
+ 19:21 1 Пач 6:19
+ 19:22 Лев 10:1-3
• 20:1 Такр 5:6-21
+ 20:2 Лев 26:13
+ 20:3 Такр 32:39, 4 Пач 17:35, Заб 80:10
+ 20:4 Лев 19:4, Лев 26:1, Такр 27:15

+ 20:5 Чыгъ 34:14, Такр 4:24, Такр 6:15, Чыгъ 34:7, Сан 14:18

+ 20:6 Такр 5:10, Такр 7:9

+ 20:7 Лев 19:12, Лев 24:10-16

+ 20:8 Яр 2:2, Чыгъ 31:14-17, Лев 19:30, Лев 23:3, Лев 26:2, Сан 15:32-36, Мк 2:27-28, Лкъ 13:14

+ 20:12 Лев 19:3, Такр 27:16, Мат 15:4, Мат 19:19, Мк 7:10, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Эф 6:2

+ 20:13 Яр 9:6, Лев 24:17, Мат 5:21, Мат 19:18, Мк 10:19, Лкъ 18:20, Рум 13:9, Якъ 2:11

+ 20:14 Лев 18:20, Лев 20:10, Такр 22:22, Айт 6:32, Мат 5:27, Рум 13:9

+ 20:15 Лев 19:11, Мат 19:18, Рум 13:9

+ 20:16 Чыгъ 23:1, Такр 19:16-20, Айт 19:5, Мат 19:18

+ 20:17 Мат 5:28, Лкъ 12:15, Рум 7:7, Рум 13:9

+ 20:19 Такр 5:27, Ягь 12:19
+ 20:25 Такр 27:5-6,
+ 21:2 Лев 25:39-40, Такр 15:12,
+ 21:6 Такр 15:16-17
+ 21:10 1 Кор 7:3
+ 21:12 Яр 9:6, Лев 24:17, Сан 35:31
+ 21:13 Такр 19:4-5, Сан 35:11, Сан 35:22,
+ 21:14 3 Пач 2:28-34
+ 21:16 Такр 24:7

+ 21:17 Лев 20:9, Айт 20:20, Мат 15:4, Мк 7:10

+ 21:25 Лев 24:19-20, Такр 19:21, Мат 5:38
+ 21:28 Яр 9:5
+ 21:30 Сан 35:31
+ 21:34 Лев 24:18
+ 22:1 2 Пач 12:6
+ 22:4 Айт 6:31
+ 22:11 3 Пач 8:31, Ягь 6:16
+ 22:16 Такр 22:28-29
+ 22:18 Лев 19:31, Лев 20:27, Такр 18:10-12
+ 22:19 Лев 18:23, Лев 20:15, Такр 27:21
+ 22:21 Чыгъ 23:9, Лев 19:33, Такр 24:17
+ 22:22 Такр 27:19,
+ 22:24 Заб 108:9
+ 22:25 Лев 25:35-37, Такр 23:19,
+ 22:26 Такр 24:13
+ 22:28 3 Пач 21:10, Элч 23:5
+ 22:29 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16
+ 22:30 Лев 22:27
+ 22:31 Лев 7:24, Лев 22:8
+ 23:1 Чыгъ 20:16
+ 23:3 Лев 19:15
+ 23:4 Такр 22:1
+ 23:6 Чыгъ 22:21-22, Айт 22:22

+ 23:7 Лев 19:16, Такр 27:25, 3 Пач 21:1-11, Айт 17:15, Айт 24:24,

+ 23:8 Такр 16:19, 1 Пач 8:3
+ 23:9 Чыгъ 22:21
+ 23:11 Лев 25:2-7
+ 23:12 Чыгъ 20:9-10
+ 23:13 Заб 15:4,
+ 23:14 Сан 28:16-31, Такр 16:1-17
+ 23:15 Чыгъ 12:15, Чыгъ 34:20

+ 23:16 Чыгъ 34:22, Такр 16:9, Лев 23:33-43, Сан 29:12-39, Такр 16:13-15, Такр 31:10-11

+ 23:17 Чыгъ 34:23

+ 23:19 Чыгъ 34:26, Такр 26:2, Чыгъ 34:26, Лев 22:28, Такр 14:21, Такр 22:6

+ 23:20 Чыгъ 14:9, Мат 11:10, Мк 1:2, Лкъ 7:27

+ 23:22 Яр 12:3, Такр 30:7
+ 23:23 Чыгъ 33:2, Такр 7:1,
+ 23:24 Чыгъ 20:5, Сан 33:52
+ 23:25 Такр 7:15
+ 23:26 Такр 7:14
+ 23:27 Такр 2:25, Такр 28:7,
+ 23:28 Такр 7:20,
+ 23:29 Такр 7:22

+ 23:31 Яр 15:18, Сан 34:1-12, Такр 11:24, Заб 71:8

+ 23:33 Чыгъ 34:12, Такр 7:16, Заб 105:36
+ 24:1 Чыгъ 6:23, Сан 11:16
+ 24:3 Чыгъ 19:8
+ 24:8 Мк 14:24, Ягь 9:20
+ 24:10 Яр 32:30, Чыгъ 33:20, Югь 1:18,
+ 24:12 3 Пач 19:11, Чыгъ 31:18
+ 24:13 Сан 11:28, Сан 14:6, Сан 27:18
+ 24:17 Чыгъ 24:1, Такр 4:24, Ягь 12:29
+ 24:18 Чыгъ 34:28, 3 Пач 19:8
• 25:1 Чыгъ 35:4-9
+ 25:8 Лев 26:11-12, 3 Пач 6:13,
• 25:10 Чыгъ 37:1-9
+ 25:10 Такр 10:1
+ 25:21 3 Пач 8:9
+ 25:22 Лев 16:2, Сан 7:89, Сан 17:4
• 25:23 Чыгъ 37:10-16
+ 25:30 Лев 24:5-9
• 25:31 Чыгъ 37:17-24
• 26:1 Чыгъ 36:8-19
+ 26:14 Чыгъ 25:5
• 26:15 Чыгъ 36:20-34
• 26:31 Чыгъ 36:35-38
+ 26:31 Лев 16:2, Мат 27:51, Ягь 9:3
+ 26:33 3 Пач 6:16, Мк 15:38
• 27:1 Чыгъ 38:1-7
+ 27:2 3 Пач 1:50, 3 Пач 2:28
+ 27:3 3 Пач 7:40,
• 27:9 Чыгъ 38:9-20
• 27:20 Лев 24:1-4
+ 27:21 Чыгъ 33:7
• 28:6 Чыгъ 39:1-7
• 28:15 Чыгъ 39:8-21
+ 28:17 Вагь 21:19-20

+ 28:30 Лев 8:8, Сан 27:21, Такр 33:8, 1 Пач 28:6,

• 28:31 Чыгъ 39:22-31
+ 28:38 Сан 18:1
+ 28:39 Лев 16:4,
• 29:1 Лев 8
+ 29:2 Лев 2:4
+ 29:7 Чыгъ 30:30
+ 29:12 Чыгъ 27:2
+ 29:13 Лев 3:3-4
+ 29:14 Лев 4:11-12, Лев 16:27
+ 29:18 Лев 1:9
+ 29:25 Чыгъ 29:18
+ 29:29 Сан 20:26
+ 29:33 Лев 22:10
+ 29:36 Чыгъ 30:26
+ 29:37 Чыгъ 30:29, Лев 6:18
• 29:38 Сан 28:1-8
+ 29:41 Чыгъ 29:18
+ 29:45 Чыгъ 25:8
• 30:1 Чыгъ 37:25-28
+ 30:2 Чыгъ 27:2
+ 30:6 3 Пач 6:22
+ 30:9 Лев 10:1
+ 30:10 Лев 16:34
+ 30:12 Чыгъ 38:25, Сан 1:2-4, 2 Пач 24:15
+ 30:13 Лев 27:25, Сан 3:47, Сан 18:16,
+ 30:16 Сан 31:54
• 30:17 Чыгъ 40:30-32
+ 30:18 Чыгъ 38:8
+ 30:25 Чыгъ 37:29
+ 30:28 Лев 8:10-11
+ 30:29 Чыгъ 29:37, Лев 6:18
+ 30:30 Чыгъ 29:7, Лев 8:10
+ 30:35 Чыгъ 37:29
• 31:1 Чыгъ 35:30-35
+ 31:3 3 Пач 7:14
• 31:12 Чыгъ 20:8-11
+ 31:14 Чыгъ 35:2, Сан 15:32-36
+ 31:17 Яр 2:22, Чыгъ 20:8-11
+ 31:18 Чыгъ 24:12
• 32:1 Такр 9:11-19
+ 32:1 Чыгъ 24:18, Элч 7:40
+ 32:4 3 Пач 12:28
+ 32:6 1 Кор 10:7
+ 32:9 Такр 10:16
+ 32:10 Сан 14:12
+ 32:13 Яр 22:16-17, Яр 26:4
+ 32:14 Сан 14:20, 2 Пач 24:16,
+ 32:20 Такр 9:21
+ 32:25 Айт 29:18
+ 32:27 Такр 13:6-9
+ 33:2 Чыгъ 23:23
+ 33:3 Чыгъ 3:8
+ 33:5 Сан 16:21
+ 33:7 Чыгъ 27:21
+ 33:16 Чыгъ 19:5, Сан 23:9
+ 33:19 Рум 9:15
+ 33:20 Яр 32:30, Югь 1:18
• 34:1 Такр 10:1-4
+ 34:2 3 Пач 19:11
+ 34:3 Чыгъ 19:12-13

+ 34:6 Сан 14:17-18, Заб 85:15, Заб 102:8, Заб 110:4, Заб 111:4, Заб 114:5, Заб 144:8,

+ 34:7 Чыгъ 20:5-6, Такр 5:9
+ 34:12 Чыгъ 23:33
+ 34:13 Чыгъ 23:24, Такр 7:5
+ 34:14 Чыгъ 20:5
+ 34:15 Сан 25:2
+ 34:16 Такр 7:3-4, 3 Пач 11:2-4, 3 Пач 16:31
+ 34:17 Чыгъ 20:4
+ 34:18 Чыгъ 12:14, Лев 23:6
+ 34:19 Чыгъ 13:2, Чыгъ 13:11-16
+ 34:20 Чыгъ 23:15
+ 34:21 Чыгъ 20:8-11
+ 34:23 Чыгъ 23:17
+ 34:25 Чыгъ 23:18, Такр 16:4
+ 34:26 Чыгъ 23:19, Лев 22:28, Такр 14:21
+ 34:28 Чыгъ 24:18
+ 34:29 2 Кор 3:7-18
+ 34:34 2 Кор 3:16
+ 34:35 2 Кор 3:7-18
+ 35:2 Чыгъ 20:8-11, Чыгъ 31:14
• 35:4 Чыгъ 25:1-7
+ 35:7 Чыгъ 25:5
+ 35:23 Чыгъ 25:5
• 35:30 Чыгъ 31:1-6
• 36:8 Чыгъ 26
+ 36:19 Чыгъ 25:5
• 37:1 Чыгъ 25:10-20
+ 37:1 Такр 10:3
• 37:10 Чыгъ 25:23-29
• 37:17 Чыгъ 25:31-39
• 37:25 Чыгъ 30:1-5
+ 37:29 Чыгъ 30:22-25, Чыгъ 30:34-38
• 38:1 Чыгъ 27:1-8
+ 38:8 Чыгъ 30:18
• 38:9 Чыгъ 27:9-19
+ 38:21 Элч 7:44, Вагь 15:5
+ 38:25 Чыгъ 30:12
+ 38:26 Сан 1:46, Сан 2:32, Сан 26:51
• 39:1 Чыгъ 28:6-43
+ 39:34 Чыгъ 25:5
+ 40:20 3 Пач 8:9
+ 40:34 Чыгъ 13:21, Вагь 15:8
+ 40:36 Сан 9:17-22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KUM

Сёзлюк (Таврат)

Сёзлюк (Таврат)

А

Б

П

Ч

М

Ж

З

С

Б

В

Г

Д

Е

Ж

З

И

К

Я

Б

К

Т

Б

Г

Б

Я

Э

Л

М

Н

О

П

Р

С

Т

У

Ш

Э

Ю

Я

Сёзлюк

Абип – Чыгъ 12:2 гёре, йылны биринчи айы. Март-апрель айлар булан рас геле.

Абип ай, нисан ай – ягьуди рузнамагъа гёре, абип ай йылны биринчи айы болгъан (мартны ортасындан апрелни ортасына ерли). Бу айны башгъа аты – нисан.

Адам – Аллагь Оьзю яратгъан биринчи инсан. Ер юзюндеги бары да инсанлар ондан ва ону къатыны Гьавадан баш ала. Адам ва Гьава, Аллагьны буйругъун да бузуп, биринчи гюнагь ишни этгенлерден санала. Шондан берли оланы наслулары гюнагь ишлер этегенин токътатмагъан, инсанланы гюнагьлары саялы такъсыр буса оьлюм болуп токътагъан.

Адум – Исавну ва исрайыллыланы ювукъ къардашларыны наслуларына тагъылгъан ат. Бу ат ягьудиче «къызыл» деген маънаны англата. Исав оьзюню башлап тувгъан авлетлигин къызыл тюсдеги бурчакъ шорпагъа сатгъан, шо саялы огъар «Адум» деген ат тагъылгъан. Исав ва ону наслулары яшагъан вилаятгъа да Адум деп айтылгъан. Шо вилаят Саир тавларда, Урдун къолну эки де ягъында ерлешген болгъан. Исрайыллылар Мисриден чыгъагъанда, Адумну халкъы оланы оьзлени топурагъындан оьтюп чыкъма къоймагъан. Къара Исав.

Амаликлилер – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шону къырыйында бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан бир халкъ. Бу къавум аслу гьалда Оьлю денгизни къыбласында ва гюнбатышында – Негеп дангылда яшагъан. Исрайыллылар Мисриден чыкъгъандокъ, амаликлилер олагъа чапгъын этген. Шо замандан тутуп олар исрайыллыланы душманлары гьисаплана. Аллагь исрайыллылагъа амаликлилени къырып битдирмекни буюргъан. Тек шо иш янгыз Гьизкия деген ягьуди пачаны гьакимлигини вакътисинде яшавгъа чыкъгъан.

Амин – бу сёз бырынгъы ягьуди тилде «гьакъ герти» неде «гьакълыкъ», «шолай болсун дагъы» деген маъналаны англата. Кёбюсю гезиклерде дуаны ахырында къоллана. Шону кюрчюсюне «шексиз» деген маънаны англатагъан ягьуди сёз салынгъан. «Амин» деген сёз булан ваъза неде дуа башланма неде тамамланма бола. Бир адам, оьзге адам айтгъан сёзлеге жавап гьисапда бу сёзню айта туруп, ону шо сёзлери булан толу разилигин билдире.

Аммунлулар – Лутну уланы Бен-Аммини гиччи къызындан тувгъан наслулары. Аммунлулар Мологь деген ялгъан аллагьгъа сужда къылгъан. Олар Урдун оьзенден гюнтувуш якъда яшагъан (гьалиги Урдун пачалыкъны гесеги) ва аслу гьалда исрайыллыланы душманлары болгъан. Ахырда да аммунлулар Исрайылны халкъыны наслулары гьисапланмайгъан болгъан.

Аморлулар – исрайыллылар Канъанны елегенче, шо топуракъда яшагъан аслу халкъланы бириси. «Аморлулар» деген сёз бир-бирде шо заманларда Канъан топуракъда яшагъан бары да халкъланы англатмакъ учун къоллангъан. Шо саялы бир-бир текстлерде бу сёз «аморлу халкълар» деп таржума этиле.

Арив ийисли сылама – сийрек ёлугъагъан терекден алынып къурутулгъан сылама. Шону яллатагъанда, арив ийис чыгъа. Ладанны бек уллу багьасы болгъан. Шону тютюнюн чыгъарыв Сыйлы чатырда, сонг Ерусалимдеги Ибадатханада юрюлеген къурбанланы бириси болгъан. Булай арив ийисли затланы оьзге аты – фимиам.

Астарта – канъанлыланы тюшюмлюк булан байлавлу тиши аллагьы. Бырынгъы заманларда Ювукъ Гюнтувушда Астартагъа (Ашерагъа) сужда къылагъан ерлерде орнатылгъан агъач багъаналар болгъан; шо багъаналагъа тиши аллагьны суратлары къазылып этилген болма ярай. «Гьайран таъсири» булангъы Астартаны багъаналарына сужда къылыв шо девюрде Ювукъ Гюнтувушну бары да ерлеринде юрюлген. Бир-бир мифлерде Астарта Илу неде Баал деген аллагьны (оьр аллагьны) къатыны ва «бары да аллагьланы анасы» гьисапда гёрсетилген. Астарта Тир ва Сайдан деген финикиялы аслу шагьарларда да оьр тиши ялгъан аллагь гьисаплангъан.

Баал – кёк кёкюрев булан байлавлу аллагь – Исрайыллылар гелгинче, Паластинде яшагъан канъанлылар оьзюне сужда къылгъан аллагь. Бу сёзню башлапгъы аты «еси» деген маъна булан байлавлу болгъан. Уьлкеде къалгъан ерли халкъны таъсиринден исрайыллылар чакъда-чакъда Баалгъа сужда къылма муштарлы болгъан. Шолай иш халкъны Аллагьгъа къаршы бакъдырылгъан инг де уллу жинаятчылыкъларындан бириси деп гьисаплангъан.

Бабил – бырынгъы Ювукъ Гюнтувушну бек уллу шагьары, бырынгъы заманлардагъы инг де гючлю пачалыкъланы тахшагьары. Бабил гьалиги Иракъны къыбласында эки оьзенни арасында ерлешген болгъан. Бабилде кёп тюрлю аллагьлагъа сужда къылына болгъан. Месигь тувгъанча 586-нчы йылда бабиллилер Ягьудини Къыбла пачалыгъын (Ягьуданы) елеген, Ерусалимни, Ибадатхананы дагъытгъан ва шолай да ягьудилер Бабил пачалыкъны топурагъында яшасын деп, оланы кёплерин есирликге алгъан.

Байрамлар

Пасха

Ягьудилени аслу байрамларындан бириси. Бу байрам язбашда ягьудилер Мисридеги къулчулукъдан азат этилгенликни эсделиги булан байлавлу болуп оьтгерилген. Пасха ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) он дёртюнчю гюнюню ахшамында оьтгерилген. Байрам язбашда гече ва гюндюз тенг болгъан сонг башлана болгъан. Шо ахшам исрайыллылар Аллагь оьзлени Мисридеги къулчулукъдан нечик азат этгенни ва Мисриден чыкъгъанча, гече къурбан этилип союлгъан токълуну къаныны яхшылыгъындан оьзлени башлапгъы авлетлери нечик къутгъарылгъанны эсге алгъан. Аллагьгъа ибадат этмек учун, ягьудилер Ерусалимге бютюн Исрайылдан ва оьзге уьлкелерден жыйыла болгъан. Пасхадан сонг гьазир Маясыз экмеклени байрамы башлангъан. Шо байрам етти гюн узатылгъан.

Чатырланы байрамы

Ягьудилени байрамы. Шо байрамны вакътисинде исрайыллылар, оьзлени уьйлерин де къоюп, тийишли къурбанларын этген ва бир жуманы узагъында чатырларда яшагъан. Чатырлар тюшюмню къайтарагъан вакътиде авлакъгъа салагъан таякълардан этиле болгъан. Чатырланы байрамы, ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны 15-инден 21-ине ерли, Тазаланывну гюнюнден сонг гьазир оьтгерилген. Байрам ашлыкъны къайтарып, емишлени жыйып битегенде, юзюмню жыягъанда, гюздеги янгурлар башлангъынча юрюлген. Исрайыллылар жумалыкъ байрамны Мисриден Канъангъа нечик сапар этип айлангъанын ва чатырларда яшагъан кююн эсге алывгъа багъышлагъан. Исрайыллылар дагъы да Аллагьгъа тюшюм учун шюкюрлюк этген. Чатырланы байрамыны ягьудиче аты – «суккот».

Маясыз экмеклени байрамы

Ягьудилени рузнамасы булан биринчи ай гьисапланагъан абип айны (шогъар нисан ай деп де айтыла) 15-инден 21-ине болгъанча оьтгерилген. Бу байрам Пасхадан сонг гьазир башлангъан. Исрайыллылар жуманы узагъында Аллагь оьзлени алгъасавлукъда Мисриден чыгъаргъан кююн эсге ала болгъан. Уьйде мая къошулгъан сурсатланы ва маялы экмеклени сакълама яратылмагъан. Жуманы узагъында исрайыллылар янгыз маясыз экмек ашагъан. Байрамны биринчи ва еттинчи гюнлеринде сыйлы байрамлар оьтгерилген ва тийишли къурбанлар этилген.

Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам

Ягьудилени аслу дин байрамларындан бириси. Ягьудилени рузнамасына гёре, уьчюнчю айны алтынчы гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам, будай орув башланып, етти жумадан сонг башлангъан неде эллинчи гюн Маясыз экмеклени байрамында биринчи кюлтени къурбан этген сонг башлангъан. Адамлар Раббибизге тюрлю-тюрлю къурбанлар, шоланы арасында биринчи тюшюмню будайындан экмек къурбан этген.

Зурнайланы байрамы

Ягьудилени рузнамасына гёре, еттинчи айны биринчи гюнюнде оьтгерилген. Бу байрам гюзню башында оьтгерилген. Бу гюн исрайыллылар, оьзлени бары да ишлерин къоюп, ял алгъан. Оьтгерилеген сыйлы жыйында зурнайлар сокъгъан ва тийишли къурбанлар этген.

Сонгугюн

Сонгугюн – ягьудилени жумасыны еттинчи гюню, исрайыллыланы сыйлы гюню. Мусаны Къанунуна гёре, шо гюнню толу кюйде Аллагьгъа багъышлама тарыкъ болгъан, шо саялы сонгугюн ишлемек гери урулгъан. Исрайыллыларда сонгугюн, жуманы оьзге гюнлери йимик, жумагюн гюн артгъан сонг башланып, сонгугюн гюн артгъанча узатылгъан. Арагъа синагоглар чыкъгъанда, ягьудилер гьар заман сонгугюнлер шонда дуа этмек ва Сыйлы Язывланы охумакъ учун жыйылгъан.

Балаам – Мусаны девюрюнде Фиратны ягъасындагъы Патур шагьарда яшагъан пайхаммар. Муаплыланы (ягьудилеге душман халкъны) Балакъ деген пачасы, Балаам исрайыллыланы гелип налатласын деп, ону гьакъгъа тутгъан болгъан. Тек Балаамны ёлда бир тамаша кюйде токътатгъанлар. Балаам минип барагъан тиши эшек огъар адам йимик сёйлеген. Шо заман Балаам Аллагьны малайиги огъар Исрайылны Аллагь танглагъан халкъын налатлама къоймайгъанны билген. Натижада, Аллагьны буйругъу булан, Балаам исрайыллыланы налатлайгъанны орнуна, оланы шабагьатлап сёйлеген.

Баш дин къуллукъчу – Гьарунну тухумундан чыкъгъан аслу неде оьр дин къуллукъчу. Къанунгъа гёре, бир-бир дин адатланы кютме, масала, Сыйлы чатырны, гечге таба Ибадатхананы инг де сыйлы ери гьисапланагъан Сыйлыланы да Сыйлы ерине йылда бир керен гирме янгыз ону ихтияры болгъан. Янгы Разилешивню заманларында жамиятда таъсири гючлю ягьуди дин къуллукъчуланы бир бёлюгюне де баш дин къуллукъчулар деп айтылгъан.

Бийикликлер – канъанлыланы дини булан байлавлу сыйлы ерлер. Шолар аслу гьалда тёбелени башында къурулгъан, тек бир-бирде бийик тереклени тюбюнде неде тюзлюклерде де ерлешдирилген. Шоларда Астартагъа багъышлангъан багъаналар орнатылып, огъар къурбанлар этилген. Топуракъны тюшюмюн янгыртмакъ учун, шонда дагъы да къагьбалыкъ юрюлген. Раббибиз пайхаммарларындан таба бир нече керенлер шо ишлени айыпгъа тутгъан.

Буйрукъ – аслу гьалда бу сёз Аллагь адамлагъа этген буварывну англата. Аллагь Синай тавда Исрайылны халкъы булан разилешивню бегетгенде, Ол Муса пайхаммаргъа 10 буйрукъ берген. Шоларда Аллагьны ва адамланы аралыкълары булан байлавлу инг де аслу буварывлар бар. Шо буйрукълар Мусаны Къанунуну гесеги болуп токътагъан. Къанунда шолардан къайры оьзге буйрукълар да бар: шоланы бирлери умуми масъалалар булан байлавлу, бирлеринде буса мекенли яшавлукъ къайдалар, токъташдырывлар, ёл гёрсетивлер берилген.

Буньямин – Якъубну Рагьилден тувгъан он эки де уланындан лап гиччиси; ол Юсупну иниси. Исрайыллыланы бир къавуму Якъубдан баш ала.

Бырынгъы ягьуди тил – Иса тувгъанча 586-нчы йылда башлангъан Бабилдеги есирликден алда исрайыллылар сёйлеген тил. Эсги Разилешивню кёп яны шо тилде язылгъан болгъан. Тек есирликден къайтгъан сонг, кёп ягьудилер шо тилден къардаш арам тилге гёчме башлагъан.

Ваъда – кёбюсю Аллагь тилевню къабул этгенде, Огъар жавап гьисапда ант этип берилеген сёз. Адам оьзюн Аллагьгъа багъышламакъ учун (масала, назорлулар этегенде йимик) неде оьзюню мюлкюнден бир пайны ваъда этме бола болгъан.

Гера – шекелни йигирмадан бир пайы (0,6 грамгъа ювукъ). Къара Шекел.

Гилат – Макирни уланы, Манассаны уланыны уланы. Ондан къайры да, Гилат деп Урдунну гюнтувушундагъы тав вилаятгъа да айтылгъан. Шонда Раубимни, Гатны къавумлары ва Манассаны къавумуну яртысы ерлешген болгъан. Шо топуракъ Исрайылны бир гесеги болгъан.

Гин – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 6,5 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Гумура – къара Содом ва Гумура.

Гьабил – Адамны ва Гьаваны экинчи уланы. Аллагь, Гьабилни къурбанлыгъын сююп къабул этип, Къабилникин буса гери ургъан. Шо заман Къабил иниси Гьабилни оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Къара Къабил.

Гьава – биринчи къатынгиши, Адамны къатыны. Бу ат ягьудиче «Гьавва» деп эшитиле, шо буса «яшав» деген маънаны англата. Адам ва Гьава женнетде яшайгъан вакътиде йылан Гьавагъа Аллагьны буйругъун буздурма бажаргъан. Гьава буса шо гюнагьгъа Адамны да тартгъан. Шо саялы олар экевю де женнетден къувалангъан. Оланы Къабил, Гьабил, Шис деген уланлары ва шолай да атлары эсгерилмеген оьзге уланлары ва къызлары болгъан.

Гьажар – Ибрагьимни къатыны Сараны къаравашы. Сарагъа яш болмайгъанда, Гьажар Ибрагьимден Исмайыл деген улан тапгъан. Тек бираз гечге таба, Аллагьны ваъдасына гёре, Сара Ибрагьимге Исгьакъ деген улан тапгъан. Ибрагьимни вариси де Исгьакъ болгъан. Шондан сонг Сара эри Ибрагьимге Исмайыл да булан бирче Гьажарны къувалатгъан, олар да оьзбашына яшама башлагъан. Аллагь Исмайылны да шабагьатлагъан, ондан исмайыллылар деген зор уллу халкъ амалгъа гелген (араплар оьзлер олардан чыкъгъанбыз деп гьисаплай). Тек къаравашдан тувгъан Исмайыл Ибрагьимни вариси этилмеген.

Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары – Канъанда Гьабрунну бойларында шонда исрайыллылар гелгенче яшагъан бир халкъ. Девлени наслулары гьисапланагъан гьанакълылар гьайран гючлю ва бийик адамлар болгъан.

Гьарун – Мусаны агъасы, Левини къавумундан чыкъгъан. Аллагь Мусадан таба исрайыллылагъа Къанунну бергенде, Ол баш дин къуллукъчу этип Гьарунну белгилеген. Дин къуллукъчуланы борчларын Аллагь Оьзю токъташдыргъан. Аллагь энниден сонг дин къуллукъчулар янгыз Гьарунну наслусундан чыкъгъанлар болсун деп буюргъан болгъан.

Гьорип – Синай тавну бирдагъы аты.

Дарчин – сийрек ёлугъагъан оьсюмлюкню – япыракълары даим яшыл турагъан боямыш терекни къабугъундан алынагъан арив ийисли зат. Бырынгъы заманларда дарчинни бек уллу багьасы болгъан. Дарчин башына сюртмек учун гьазирлейген майгъа ва шолай да арив ийисли затлагъа къошула болгъан.

Девлер – оьтесиз бийик ва гючлю адамлар. Олар ер юзюнде Яратылыв китапны 6-нчы бёлюгюнде эсгерилген «Аллагьны къулларыны» ва «инсанны къызларыны» наслулары яшагъан девюрден тутуп яшагъан. Гечге таба, исрайыллылар Канъанны топурагъын тергеп айланагъанда, олар девлени (девлерден баш алагъан Гьанакъны наслуларын) гёрген.

Дин къуллукъчу – дин булан байлавлу адатланы юрютме ва Сыйлы чатырда, Ерусалимдеги Ибадатханада къуллукъ этме хас ихтияры булангъы адам. Мусаны Къанунуна гёре, Исрайылда янгыз Мусаны агъасы Гьарунну наслуларыны дин къуллукъчулар болма ихтияры болгъан, неге тюгюл Гьарунну шо къуллукъгъа Аллагь танглагъан болгъан. Дин къуллукъчулар Аллагьгъа къуллукъ этивню юрютювге, къурбанлар этивге, дин булан байлавлу адатланы, байрамланы кютювге жавап берген. Къуллукъ этегенде, олагъа левилилер кёмеклешген. Сыйлы чатырны, гечге таба буса Ибадатхананы сыйлы ерине янгыз дин къуллукъчуланы гирме ихтияры болгъан. Дин къуллукъчулар 12 гюпге бёлюнген. Гьар гюп оьз гезиги булан къуллукъ этген. Дин къуллукъчуланы башында Баш дин къуллукъчу токътагъан болгъан. Аллагь Янгы Разилешивде ваъда этген кюйде, иманлылар янгыдан яратылгъанда, олар Аллагьны дин къуллукъчулары болажакъ.

Епа – тёгюп болагъан урлукъланы (масала, будайны) 20-30 литрге ювукъ гелеген оьлчевю.

Ерусалим – бырынгъы заманларда ябуслуланы Ябус деген шагьары гьисапда белгили болгъан. Давутну ва Сулейманны гьакимлигини заманында Исрайылны тахшагьары болгъан. Тавратгъа гёре, Раббибизге ибадат тап шунда, Ерусалимдеги Ибадатханада этилме герек. Ерусалим ягьуди тавланы бетлеринде, Оьлю денгизни ягъасындан 25 километрлер арекде ерлешген.

Жагьаннем, ахырат – кёбюсю Ювукъ Гюнтувушдагъы халкъланы инанывларына гёре, ерни тюбюнде ерлешген ахыратгъа бары да инсанлар – муъминлер де, гюнагьлылар да – гёче болгъан. Тек шо гьалиги дин илмуда эсгерилеген «жагьаннем» деген англавну маънадашы тюгюл. Ахыратда оьлгенлени ругьлары толу парахатлыкъда тура.

Женнет, бав – Яратылывну китабындагъы инсанны яратылыву гьакъындагъы хабарда оьтесиз гёзел бавну суратлаву бериле. Башлапгъы адамлар шонда Аллагь булан къатнаша туруп яшай болгъан. Шо бавгъа женнет деп айтылгъан. Адам ва Гьава Аллагьгъа тынгламагъанда, олар женнетден къуваланып чыгъарылгъан. Шондан сонг олар, авур загьмат тёгюп, аврувлагъа, оьлюмге тарып яшама тарыкъ болгъан.

Бир-бирде пайхаммарлар ахыр заманда Исрайылны топурагъы женнет бавгъа ошажакъ ва бары да жан-жанывар бир-бири булан парахатлыкъда яшажакъ деп айтгъан.

Забулун – Якъубну онунчу, Лия деген къатынындан тувгъан алтынчы уланы. Исрайылны Галилея денгиз булан дазудагъы темиркъазыкъ бойларында, Напталини къавуму булан хоншулукъда ерлешген ягьудилени къавуму.

Ибадатхана – Раббибизге ибадат этилеген ер. Раббибиз шо ерде оьзтерече къайдада тургъан деп гьисаплангъан. Сыйлы Язывларда «ибадатхана» деген сёз аслу гьалда Ерусалимдеги Ибадатхананы англатгъан. Шо Ибадатхана Исрайылда Сулейман пачаны заманларындан берли Раббибизге ибадат этеген марказ болуп гелген.

Ибрагьим, Ибрайим – ягьуди халкъны биринчи атасы. Аллагь Ибрагьимни танглагъан ва ону булан разилешив бегетген. Башлап ону аты Ибрайим болгъан, сонг Аллагь огъар Ибрагьим деген янгы атны къойгъан. Ол бир ерден бир ерге гёчюп яшагъан. Аллагь Ибрагьимге оьзюню ана топурагъындан йыракъдагъы Канъан топуракъгъа гёчюп яшама буюргъан. Шо топуракъны буса Аллагь ону кёп санавдагъы наслуларына есликге берме ваъда этген. Ибрагьимге ва ону къатыны Сарагъа уланы Исгьакъ тувмакъны узакъ заман къаравуллама ва кёп сынавлардан оьтме тюшген. Ибрагьимни Исгьакъдан къайры Сараны къаравашы Гьажардан тувгъан Исмайыл деген уланы да болгъан. Ибрагьимни дагъы да авлетлери болгъан. Исрайыллыланы он эки къавуму Исгьакъны уланы Якъубдан баш ала. Гьар тюрлю гьаллагъа ва инсанланы англавларына къарамайлы, Сыйлы Язывларда Ибрагьим Аллагьгъа бакъгъан якъдагъы бютюнлей аминлигини, Ону бары да буйрукъларын кютмеге гьазирлигини уьлгюсю болуп токътай.

Ийис тюшюрюв – Аллагьгъа этилеген къурбанлыкъ гьисапда ийис тюшюрмек учун, тереклерден жыйылып, Ибадатханада яллатылагъан сылама. Къара Арив ийисли сылама.

Исав – Исгьакъны уланы, Якъубну уллу эгиз ёлдашы. Ол ят къавумлардан – гьетлилерден экевню оьзюне къатын этип алгъан, шо иши булан ата-анасын къайгъыртгъан. Сонг ол дагъы да Исмайылны къызын алгъан. Бир керен ол, ач болуп, бурчакъ шорпагъа башлапгъы авлетликге ихтиярны Якъубгъа сатгъан. Шондан сонг Якъуб башлап тувгъан авлет деп гьисапланма башлангъан. Исгьакъ къарт болуп сокъур болгъанда, Якъуб атасын алдатгъан ва Исавгъа тийишли болгъан шабагьатлавну оьзюне алгъан. Шо ялгъан ачылгъанына да къарамайлы, шабагьатлав гючюн тас этмеген. Якъуб, Исав оьзюнден оьч алардан къоркъуп, Гьаррангъа къачгъан. Якъуб арадан 20 йыл гетип къайтгъанда, Исав ондан гечген. Исав Саир деген топуракъда, Адум вилаятда яшагъан. Ону наслуларына адумлулар деп айтыла.

Исгьакъ – Ибрагьимни ва Сараны уланы. Ибрагьимге 100 йыл, Сарагъа 90 йыл болагъанда, Аллагь Ибрагьимге Исгьакъ туважакълыгъын ваъда этген. Ваъдагъа гёре, Исгьакъ Аллагьдан айрыча шабагьатлав алгъан ва ол Исрайылны халкъыны ата-бабасы болмагъа тарыкъ болгъан. Исгьакъ тувгъан сонг, Аллагь Ибрагьимни сынап къарагъан ва огъар уланын бютюнлей яллатып къурбан этсин деп буюргъан. Къурбан этилме герек болгъан Мориа тавгъа барагъан ёлда Исгьакъ, оьзюню тынглайгъанлыгъын ва инанагъынлыгъын гёрсете туруп, агъачланы оьзю алып юрюген. Ибрагьим къурбан этеген ерде байланып ятгъан уланыны уьстюнде бичагъын гётергенде, малайик ону къолун токътатгъан. Исгьакъны орнуна Ибрагьим къойну къурбан этген. Оьзюне 40 йыл болагъанда, Исгьакъ Лабанны къызардашы Ребеканы къатын этип алгъан. Исгьакъдан Исав ва Якъуб тувгъан. Исгьакъ 180 йыллыкъ чагъында оьлген.

Исрайыл – Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну он эки къавум болгъан наслуларына Эсги Разилешивде Исрайылны халкъы деп айтыла. Сулейман пача оьлген сонг, темиркъазыкъда яшагъан он къавум, Ягьуданы ва Буньяминни къыбладагъы къавумларындан айрылып, Темиркъазыкъ пачалыкъны къура. Темиркъазыкъ пачалыкъны оьзлени пачалары, сонггъа таба Самират деген оьзлени тахшагьары болгъан. Эсги Разилешивню бир-бир ерлеринде «Исрайыл» деген сёз янгыз Темиркъазыкъдагъы къавумлар неде Темиркъазыкъ пачалыкъ булан байлавлу бериле.

Исрайылны он эки къавуму – сонггъа таба оьзюне Исрайыл деп ат къоюлгъан Якъубну уланларыны наслулары – Раубим, Симон, Леви, Ягьуда, Забулун, Иссакар, Дан, Гат, Ашир, Наптали ва шолай да Апрайим ва Манасса. Апрайим ва Манасса Юсупну сююмлю уланлары болгъан. Гьар къавум бир нече тухумгъа ва «уьягьлюлеге» бёлюнген. Иса тувгъанча 722-нчи йылда Ассирия Исрайылны пачалыгъын тозгъан сонг ва Иса тувгъанча 586-нчы йылда Бабилни пачалыгъы Ягьудини пачалыгъын тозгъан сонг, къавумланы кёбюсю ёкъ болгъан. Тек пайхаммарлар савлай Исрайылны халкъы гележекде янгыдан арагъа чыгъажагъын айтгъан. Къара Якъуб; Исрайыл.

Иссоп – арив ийиси булангъы от оьсюмлюк. Дин якъдан тазаланыв адатны юрютегенде, иссопну сувгъа неде къангъа чомуп, адамгъа неде алатгъа себелей болгъан.

Канъан – Нугьну уланы Гьамны уланыны аты ва шолай да башданокъ ону наслулары (канъанлылар) тургъан топуракъны аты. Шо топуракъ Аралыкъ денгизни ва Урдун оьзенни арасында ерлешген болгъан. Аллагь Канъанны топурагъын Ибрагьимге ва ону наслуларына есликге берме ваъда этген болгъан. Аста-аста Канъанны исрайыллылар елеген.

Канъанлылар – Сыйлы Язывларда Канъангъа исрайыллылар гелгенче, шонда яшагъан бары да къавумлагъа айтылгъан ортакъ ат. Шо халкълар гьар тюрлю кюйде амалгъа гелген, тек кёбюсю олар финикиялылагъа къардашлар деп гьисаплангъан.

Каруб – Сыйлы Язывларда карублар деп Аллагьгъа айрыча ювукъ болгъан, кёклердеги малайиклеге айтыла. Исрайыллылар гьисаплагъан кюйде, карублар зор уллу къанатлары булангъы гьайванланы келпетинде болгъан. Оланы оюна гёре, карублар атарбаны тартып юрюген, шону уьстюнде буса тахгъа минип Аллагь олтура болгъан. Шо саялы исрайыллыланы аслу сыйлы заты гьисаплангъан Разилешивню сандыгъыны къапгъачында эки алтын каруб орнатылгъан болгъан. Шо сыйлы зат Аллагьны тахыны бир белгисидей болгъан. Сулейманны Ибадатханасында да алтындан къуюлгъан эки каруб болгъан.

Кендир – Ювукъ Гюнтувушда кёп ёлугъагъан оьсюмлюк. Кендирни бутакъларын жыйып, сувда йибитип, сонг къурутгъан, артда ону йибеклерин айырып, ийирип йип этген. Шо йипден согъулгъан къумачгъа кетен деп айтыла. Гьамангъы юн къумачдан эсе юкъкъа кетен къумач артыкъ къыйматлангъан, неге тюгюл ондан этилген гийимни исси ерлерде гийме онгайлы болгъан; ондан къайры да, кетен къумачны гьазирлеме къыйын болгъан. Дин къуллукъчуланы гийимлерини бир-бир гесеклери кетенден тигилме герек болгъан. Кетен къумач Сыйлы чатырдагъы шаршавлар ва перде учун къоллангъан. Оьлгенлени кетен къумачгъа чырмап сала болгъан. Кендир йипден чыракълагъа мелтелер гьазирлеген ва аркъанлар эшген.

Киннерет кёл – Галилеядагъы ичеген суву булангъы уллу кёл; Урдун оьзен шондан баш ала. Сыйлы Язывларда бу кёлню дагъы да башгъа атлары ёлугъа – Геннисарет кёл, Киннерет, Тивериад денгиз. Кёлде кёп балыкъ бар; онда кёп алатолпанлар да бола, шо саялы огъар кёбюсю денгиз деп де айталар.

Корагь – левили, Каап тухумдан чыкъгъан Исгьарны уланы. Исрайыллылар дангылда айланагъан вакътиде ол, Дасан ва Абирам булан бир болуп, Мусагъа ва Гьарунгъа къаршы баш гётеривню башын тутгъан. Аллагь Корагьны ва ону якъчыларын жазалагъан – оланы ер ютгъан. Тек Корагьны тухуму уьзюлмеген: ону бир-бир наслулары Ерусалимдеги Ибадатханада йыравлар болгъан.

Къабил – Адамны ва Гьаваны уллусу уланы, Гьабилни агъасы. Аллагь, Гьабилни къурбанын къабул этип, Къабилникин гери ургъанда, Къабил инисин оьлтюрген. Шо инсанланы тарихиндеги биринчи оьлтюрюв болгъан. Аллагь Къабилге налат берген ва ол оьмюрюню ахырына ерли башалман айланып турагъан кюйню этген. Къара Гьабил.

Къан – къанны ичинде яшав бар деп гьисаплангъан, яшав буса янгыз Аллагьныкидир. Шо саялы, эгер де бирев оьлтюрюлсе, топуракъ мурдарлана болгъан. Гьайванны сойгъанда, ону къанын ерге тёкме герек болгъан. Биревге де шону ичмеге неде ашгъа къоллама яратылмагъан.

Къанун – бырынгъы ягьуди тилдеги «Таврат», демек «Къанун», – Аллагь Оьзюню халкъындан нечик яшавну ва нечик ибадат этивню къаравуллайгъанлыкъ булан байлавлу уьйретив. Аллагь Къанунну исрайыллылагъа Муса пайхаммардан таба етишдирген. Эсги Разилешивде шо уьйретив ва шону савгъат этип беривюню гьакъындагъы хабар аслу гьалда Тавратда (Сыйлы Язывланы башлапгъы беш китабында) юрюле. Тавратгъа бир-бирде Къанун деп де айтыла. Исрайыллылагъа мекенли насигьатлар тап Къанунда берилген. Шо насигьатлар оланы дин, жамият яшавун кюйлеген ва шолай да къылыкъ турушларыны къайдаларын токъташдыргъан.

Къарыш – эргишини башбармагъы булан чиначайбармагъыны арасындагъы аралыкъ (ювукъ гьисапда 23 см).

Къурбан этеген ер – къурбан этмек учун бийикликде ерлешдирилген дёртмюшлю ер. Къурбан этеген ерни гьар мююшюнде оьзлеге мююзлер деп айтылагъан бийикликлери болгъан.

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер

Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген болгъан. Шону узунлугъу бир тирсек, генглиги бир тирсек ва бийиклиги эки тирсек болгъан. Уьстюне ва къабургъаларына алтын тутулгъан болгъан, оьзю къурбан этеген ерни айланасы булан буса алтындан этилген солгъу болгъан. Шону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер тышда сандыкъны алдына пердени ягъына салына болгъан. Къурбан этеген ерде дин къуллукъчулар да къуллукъ этген. Олар шонда Раббибиз учун ийис тюшюре болгъан.

Багъырдан этилген къурбан этеген ер

Багъырдан этилген къурбан этеген ер эчкимююз терекден этилген ва уьстюне багъыр тутулгъан болгъан. Ону узунлугъу беш тирсек, генглиги беш тирсек ва бийиклиги уьч тирсек болгъан. Къурбан этеген ерни мююшлери, агъач мююзлер булан ясандырылып, ону булан биригип къала болгъан. Ону къурукъланы ва юзюклени кёмеклиги булан алып юрюй болгъан. Къурбан этеген ер Сыйлы чатырны абзарына салына болгъан ва шонда дин къуллукъчулар къуллукъ эте болгъан.

Къурбанлыкълар – Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар Аллагьгъа гьайванланы къурбан этген: оланы союп, бир гесегин неде савлай чархны, къурбан этеген ерге салып яллатгъан; эгер къалгъаны болса, адамлар шону ашгъа къоллагъан. Мусаны заманындан тутуп Аллагь къурбанлар янгыз бир ерде этилсин деп талап этген: башлап Сыйлы чатырда, сонг Ибадатханада. Адатлы гьалда, янгыз дин къуллукъчуланы къурбан этме ихтияры болгъан. Гьайванлардан къайры да, экмекни, чагъырны, зайтун майны, янгы тюшюмню башлапгъы емишлерин къурбан этме бола болгъан. Къурбанлыкъланы гьар тюрлюлери болгъан, оланы гьарисини оьзтерече маънасы да болгъан: къурбанны этилген гюнагьын чаймакъ учун, Аллагьны рагьмусуна шюкюрлюк гьисапда, этген ваъдасына гёре неде оьзю сююп (шолай къурбан Аллагьны ва инсанны бирче ашайгъан рызкъысыны бир белгиси болгъан) этиле болгъан. Ондан къайры, исрайыллылар Аллагьгъа къурбан этеген сурсатлардан дин къуллукъчулагъа ва левилилеге ашамакъ учун пай чыгъарылгъан.

Эсги Разилешивде суратлангъан къурбанлыкъланы аслулары (мунда, масала, гьайванны союв, экмекни, чагъырны къурбан этив гире):

Тёгюп этилеген къурбан

Чагъырны неде бир-бирде майны къурбан этеген ерге тёге туруп, Аллагьгъа этилеген къурбан.

Бютюнлей яллатып этилеген къурбан

Бу къурбанны айрыча тайпасы, неге тюгюл гьайван союлгъан сонг, ону къурбан этеген ерге салып, бютюнлей яллата болгъан. Бириси къурбанланы этегенде, къурбанлыкъны янгыз бир гесеги яллатылгъан, къалгъаны буса ашалгъан. Отну якъгъан сонг, ялын къурбанлыкъны тютюнге айландыргъан. Къурбанлыкъдан кёкге гётерилеген ийисге Раббибиз рази къала болгъан.

Гёнгюллю къурбан

Бирев, Ибадатханагъа будай, май, чагъыр неде акъча гелтирип, гёнгюллю кюйде этилеген къурбан.

Гюнагь саялы этилеген къурбан

Бу къурбанны аслу маънасы наслыкъдан ва ругь якъдан тазаланыв булан байлавлу болгъан.

Биремен къурбан

Аллагьгъа неде оьзгеге къаршы гюнагь этген адамны айыбын тайдырмакъ учун этилеген къурбан.

Ярашывлукъну къурбаны

Бу къурбан Аллагь булан тюз аралыкъланы сакъламакъны ва Ону булан ярашмакълыкъны, аралыкъланы янгыртмакъны байрам этип белгилемек учун этилген. Къурбанлыкъны сойгъан сонг, ону бир гесеги къурбан этеген ерге салынып яллатылгъан; бириси гесегин буса къурбан этген адам, ону уьягьлюсю ва дин къуллукъчу ашай болгъан.

Экмек къурбан

Экмек къурбанны аслу мюгьлети савгъат этип берив болгъан: шо кёбюсю тюшюм учун шюкюрлюкню белгиси гьисапда Аллагьгъа (ва дин къуллукъчулагъа) этилеген савгъат болгъан. Экмек къурбан чий неде къыздырылгъан будайлардан, неде басылгъан ва къызартылгъан будайлардан этилген; будайгъа туз да къошулуп, май, сылама булан булгъангъан болма ярай.

Левилилер – Якъубну уьчюнчю уланы Левини наслулары. Мусаны заманларында Аллагь Левини къавумундан чыкъгъан Гьарунну наслуларын Оьзюню дин къуллукъчулары этип танглагъан. Левини къалгъан бары да наслулары (олагъа кёбюсю левилилер деп айтыла), дин къуллукъчулагъа кёмеклеше туруп, Сыйлы чатырда ишлеме герек болгъан. Олар Исрайылны топуракъгъа еслиги ёкъ биргине-бир къавуму болгъан, неге тюгюл оланы иши Сыйлы чатырда, гечге таба буса Ибадатханада къуллукъ этив булан байлавлу болгъан. Оьзге къавумлардан чыкъгъан ягьудилени шогъар ихтияры болмагъан. Ондан къайры, левилилер, Къанунну уьйренип, халкъны арасында муаллимлер гьисапда да иш гёрген. Топуракъны орнуна левилилени ихтиярына Исрайылны оьзге къавумларыны топуракъларындагъы шагьарлар ва авлакълар берилген.

Лут – Ибрагьимни иниси Аранны уланы. Ибрагьим Канъангъа ва Мисриге ёлгъа чыкъгъанда, Лут ону булан бирче болгъан. Ибрагьимни ва Аранны туварлары артып тербегенде, олар бир-биринден айрылма ва гьариси оьзбашына яшама токъташгъан. Лут оьзюнде пасатлыкъ бек яйылгъан Содом шагьарда ерлешген. Аллагь бу шагьарны дагъытма айлангъанда, Ол малайигинден таба алданокъ шо гьакъда Лутгъа билдирген. Малайик Содомдан къачагъанда, Лутгъа ва ону уьягьлюсюндегилеге артгъа бурулуп къарамасын деп буваргъан. Содомну яллатгъанча алдын Лут уьягьлюсюндегилер булан бирче къачгъан. Тек ону къатыны, малайикни буварывуна тынгламайлы, артына бурулуп къарагъан ва туз багъанагъа айланып къалгъан. Шондан сонг Лут бир вакъти Соарда яшагъан, сонг буса эки де къызы да булан тавлардагъы анакъда ерлешген. Лут къызлары булан ювукълукъ этгенде, ондан эки улан тувгъан: муаплыланы ата-бабасы болгъан Муап ва аммунлуланы ата-бабасы болгъан Бен-Амми.

Май – Сыйлы Язывларда зайтун майгъа шолай айтыла. Шо майны зайтунну сыгъып ала болгъан. Бырынгъы Исрайылда зайтун май бир нече затгъа пайдаландырылгъан. Шону чыракълагъа ягъарлыкъ гьисапда къоллагъан. Зайтун май дагъы да яраланы, югъагъан гён аврувланы сав этмек учун пайдаландырылгъан. Мадарлы адамлар майны тизив даражалыларын гёнюне сюртюп къуллукъ этмек учун къоллагъан. Бир-бирде шолай майны, арив ийисли затлар булан булгъап, арив ийис гелсин деп, гёнюне ва чачларына сюртген. Биревню пача, дин къуллукъчу неде пайхаммар этип сайлайгъан адат юрюлегенде, сан яндан оьр даражалы майны ону башына ва шолай да сыйлы затланы дин къайдалагъа гёре таза этмек учун, шоланы уьстюне тёкген. Ондан къайры да, зайтун майны Аллагьгъа къуллукъ этегенде, Сыйлы чатырдагъы, сонг Ибадатханадагъы чыракъгъа ягъарлыкъ ва шолай да къурбан тёгюв гьисапда къоллагъан.

Май сюртюв – оьзтерече дин адатдан – адамны башына зайтун майны тёгювден таба Аллагьгъа айрыча къуллукъ этмек учун, адамны неде бир затны танглав ва белгилев. Дин къуллукъчу неде пача болмакъ учун, Аллагь айрыча танглагъанланы башына май сюртюлген. Бир-бирде май пайхаммарлагъа сюртюлген. Дагъы да Сыйлы чатырдагъы къурбан этеген ерни де май сюртюп сыйлы этген.

Малайик – Аллагьгъа къуллукъ этеген, Ону буйрукъларын инсанлагъа етишдиреген, кёмеклешеген ва Аллагьны гьукмусун билдиреген табиатдан тышдагъы ругь жан. Сыйлы Язывларда бир-бир айрокъда агьамиятлы малайиклеге берилген атлар бар – Микайыл, Жабрайыл. Малайиклени бир бёлюгю Аллагьгъа къаршы баш гётерген, Илбисни янына чыгъып, Огъар таби болмагъан. Малайиклени шолайларына хыянатчы малайиклер деп айтыла.

Малкиседек – Салимни пачасы ва дин къуллукъчу. Ибрагьим огъар оьзюне давда тюшген затлардан ондан бир пайын берген. Шондан сонг Малкиседек Ибрагьимни шабагьатлагъан.

Манна – оьзтерече рызкъы, «кёклерден тюшген рызкъы». Исрайыллылар, Мисриден чыгъып, къыркъ йыл Синай дангылда айланагъан заман Аллагь олагъа бу рызкъыны берген. Манна дёгерек ва къатты акъ урлукълагъа ошашлы болгъан. Шоланы къызартма ва асма бола болгъан.

Мидьян, мидьянлылар – Мидьян – Ибрагьимни Кетура деген экинчи къатынындан тувгъан уланларындан бириси. Мидьянны наслуларына мидьянлылар деп айтылгъан. Олар гьалиги Акаба къолтукъну аслу гьалда гюнтувуш ягъа боюнда бир ерден башгъа ерге гёчюп яшайгъан халкъ болгъан. Бир-бирде шо топуракъгъа Мидьян деп айтыла. Мидьянлылар Ибрагьимни бириси уланы Исмайылны наслулары (олар да бир ерден башгъа ерге гёчюп яшагъан) булан къардаш байлавлукълары бар экенге гёре, «мидьянлылар» ва «исмайыллылар» деген сёзлер бир-бирде бириси бирисини орнуна къолланып да геле.

Мологь – аммунлуланы аслу аллагьы. Мологьгъа сужда къыла туруп, адамлар огъар бир-бирде оьзлени авлетлерин къурбан этген. Аллагь шо къурбан этивлени къатты кюйде буварып гери ургъанына да къарамайлы, исрайыллылар да Ерусалимге ювукъдагъы Гьинном къолда Мологьгъа бир нече керенлер оьзлени авлетлерин къурбан этген.

Муап, муаплылар – Муап Ибрагьимни инисини уланы Лутну ва Лутну уллусу къызыны уланы болгъан. Муапны наслуларына муаплылар деп айтылгъан. Олар Муап уьлкеде, Оьлю денгизден гюнтувуш якъдагъы тюшюмлю топуракъда яшагъан. Муаплыланы аслу аллагьы Кемош гьисаплангъан. Ондан къайры да, муаплылар Баал-Паургъа сужда къылгъан. Муаплыланы инанывуна гёре, Баал-Паур тав бийикликлени бирисинде яшагъан. Муаплыланы тили ягьуди тилге къардаш. Муаплылар исрайыллыланы душманы болгъан, шо саялы Исрайылны пайхаммарлары оланы чакъда-чакъда айыпгъа тутуп сёйлеген.

Муса – Аллагь Левини къавумундан танглагъан адам. Ол исрайыллыланы Мисридеги къулчулукъдан чыгъаргъан. Дангылдагъы айланышлардан сонггъу вакътиде Муса оланы башчысы ва пайхаммары болгъан. Ол исрайыллылагъа Аллагьдан тюшген Къанунну етишдирген. Олар шо Къанунну кютме герек болгъан. Шо Къанун Сыйлы Язывланы оьзлеге Мусаны Къануну неде иннемей Къанун (Таврат) деп айтылагъан башлапгъы беш китабында берилген. Муса Ваъда этилген Топуракъгъа – Канъангъа гирмеген кюйде оьлюп гетген, тек шону арекден гёрген. Ягьудилер учун Муса даим зор уллу пайхаммар ва иманны уьйретивчюсю болуп токътагъан.

Назорлу – оьзюн толу кюйде Аллагьгъа къуллукъ этивге багъышлагъан адам. Ол чагъыр ва оьзге эсиртеген ичкилер ичмесге, башын къыркъмасгъа, сакъалын юлюмесге ва шолай да оьлюге (гьатта ол къардашы буса да) ювукълашмасгъа ваъда эте болгъан. Эгер назорлу бар ерде нечик де бирев оьлюп къалса, ол 7 гюнню узагъында наслангъан деп токъташдырылгъан. Сонг назорлу оьзюн Аллагьгъа багъышлавуну заманын янгыдан башлама тарыкъ болгъан, неге тюгюл алдагъы болжал мурдарлангъан деп гьисаплангъан. Ваъдасыны болжалы битгенде, назорлу къурбанлар этген ва Сыйлы чатыргъа (Ибадатханагъа) гиргенче, чачын къыркъгъан. Шолай къуллукъ этив оьзю назорлу этген антны неде ону анасы этеген антны натижасында бола болгъан. Масала, Самсунну анасы шолай ант этген.

Наптали – Якъубну алтынчы уланы. Ондан Исрайылны он эки къавумундан бириси амалгъа гелген. Шо къавумгъа пай гьисапда Исрайылдагъы Галилея денгизни къырыйындагъы, Забулунну къавумуну топуракъларыны ювугъундагъы темиркъазыкъ топуракълар тийген. Напталини наслуларын ашшурлулар есир этип алып гетген болгъан. Тек Ишая ва Гьизкия пайхаммарлар шо къавум янгыдан шабагьатланажагъы гьакъда айтгъан.

Нугь – Ламекни уланы Шисни наслусу ва Симни, Япетни, Гьамны атасы. Бырынгъы заманларда Аллагь, биргине-бир муъмин адамны – Нугьну, ону уьягьлюсюн ва жан-жанывардан бирер жутну сакълап, пасат ёлгъа тюшген адамланы ва ер юзюнде яшайгъан бары да жанланы къырып битдирме токъташгъан. Аллагьны буйругъуна гёре, Нугь уллу геме къургъан. Ол оьзюню уьягьлюсю ва жан-жанывар булан гемеге гиргенде, ер юзюн сув алыв башлангъан. Янгыз шо уьягьлю къутгъарылгъан. Ер юзюндеги адамлар янгыдан шо уьягьлюден баш ала.

Омер – епаны ондан бир пайы. Омер 2,2 литрге ювукъ болгъан. Къара Епа.

Ондан бир пай – Раббибизге берилеген тюшюмню ондан бир пайы. Гьакъыкъатда шо пайны иннырлагъа тёгюп, шондан этилген сурсатланы буса дин къуллукъчуланы ва левилилени сакъламакъ учун пайдаландыра болгъан. Эгер де гьайван-малны бермей болгъан буса, шону «сатып алма» неде «тёлеме», демек гьайван-малны багьалап, левилилеге шону гьагъын тёлеме герек болгъан.

Перде – Сыйлыланы да Сыйлы Ерин Сыйлы чатырдагъы, гечге таба Ерусалимдеги Ибадатханадагъы Сыйлы ерден айырагъан арив ясандырылгъан перде. Пердени артына гирме янгыз баш дин къуллукъчуну ихтияры болгъан, шо да янгыз йылда бир керен – Тазаланывну гюнюнде.

Рагьил – Бетуелни уланы Лабанны гиччиси къызы. Бетуел Ибрагьимни иниси Нагьорну уланы болгъан. Лабан Ребеканы эркъардашы болгъан. Ол арамлы болгъан ва Гьарран деген шагьарда яшагъан. Къызардашы Лия да булан бирче Рагьил Исгьакъны уланы Якъубну эки къатынындан бириси (оьзю де кёп сюегени) болгъан. Ону оьзюне къатын этип алмакъ учун, Якъуб Лабанны алдында 14 йыл ишлеген. Лия булан тенглешдиргенде, Рагьил узакъ заман яш тапмай тургъан. Бир нече йылдан сонг ол Якъубгъа Юсупну, сонг буса Буньяминни тапгъан. Буньяминни табагъан вакътиде Рагьил оьлген. Ону аты бары да ягьуди аналаны бир белгисидей къоллангъан.

Разилешив – инсанланы бир-бири булангъы неде Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешив. Аллагьны ва адамны арасындагъы разилешивде аслу гьалда Аллагь ваъда эте, адам буса бир-бир къайдаланы, къанунланы кютме разилеше. Разилешив бир янлы болма да болгъан (Аллагь адамгъа ваъда эте). Бир-бирде разилешивню бегетмек учун, къурбан этилген. Сыйлы Язывларда Аллагьны ва адамны арасында бегетилген разилешив аслу ерни тута. Синай тавда Аллагь Мусадан таба бютюн ягьуди халкъ булан разилешив бегетген. Аллагь ягьудилени шабагьатлама, оланы бары да душманлардан къоруп сакълама ваъда этген, олар буса, оьз гезигинде, Аллагьгъа амин болуп турма, Ону буйрукъларын кютме герек болгъан, неге тюгюл шо гьакъда Къанунда айтылгъан. Шо разилешивге ва шону бегетилмеклиги, кютмеклиги гьакъында хабарлайгъан китапланы жыйымына Эсги Разилешив деп айтыла. Пайхаммарлар Аллагьны ва адамланы арасында янгы разилешив бегетилежегин алданокъ билдирген.

Ребека – Бетуелни къызы, Лабанны къызардашы. Ол Исгьакъны къатыны, Исав ва Якъуб деген эгизлени анасы болгъан. Ребека Якъубну кёп сюегенге гёре, огъар Исгьакъны шабагьатлавун алма кёмек этген. Шо шабагьатлав буса башлапгъы улан гьисапда Исавгъа тийишли болгъан.

Репайымлылар – исрайыллылар Канъан топуракъны елегенче, шонда яшагъан бир халкъ. Гьанакълылар йимик, олар да бийик адамлар болгъан. Эсги Разилешивню ягьуди текстинде «репайым» деген сёз ахыратдагъы оьлгенлени ругьларын англата.

Салим – Ерусалим шагьарны башгъа аты болма имканлы. Яратылывну китабына гёре, бу шагьарда бырынгъы заманларда Малкиседек гьакимлик этген. Югьанны Инжилинде Югьан сувгъа чомуп Аллагьгъа багъышлагъан ерни ювугъундагъы ерге де Салим деп айтылгъан.

Сарай, Сара – Ибрагьимни къатыны. Сара Ибрагьимге оьгей къызардаш, ону атасы Терагьны башгъа къатындан тувгъан къызы болгъан. Башлап ону аты Сарай болгъан. Тек Аллагь, ону шабагьатлап, Сара деген янгы ат берген. Сара эри Ибрагьим булан сапардагъы бары да къыйынлыкъланы бёлген, Аллагьны ваъдаларын къаравуллай туруп, Огъар амин тургъан. Сав оьмюрю ол авлетсиз къалып тура болгъан, янгыз шайлы къарт чагъында, бек гьайран иш болуп, Ибрагьимге Исгьакъ деген уланны тапгъан. Янгы Разилешивде Сара инамлыкъны ва тынгламакълыкъны уьлгюсю гьисапда эсгериле.

Синай – Синай ярым отавну топурагъындагъы (гьалиги Мисри) Синай тав (бир-бирде Гьорип деп айтылагъан). Аллагь шо тавда исрайыллылар булан разилешив бегетген ва Мусадан таба олагъа Къанунну берген. Муса Синайгъа таш такъталаны алмакъ учун минген. Шо такъталагъа Он буйрукъ (разилешивню къазылып язылгъан буйрукълары) язылгъан болгъан. Тап шо тавда Аллагь Ильяс пайхаммаргъа аста эшеген ел болуп гёрюнген. Къара Гьорип.

Содом ва Гумура – Канъанны бырынгъы шагьарлары. Шо шагьарлардагъы адамланы пасатлыгъы саялы, Аллагь шоланы кёкден ялын тюшюрюп яллатгъан.

Сыйлы – Сыйлы Язывларда «сыйлы» деген сёз «айрыча, адатлы къайдаланы дазусундан чыгъагъан, бу дюньяныки тюгюл, шо саялы бирев де сёз табып, илинип болмайгъан» деген маънаны англата. Инг башлап шо Аллагь булан байлавлу. Эсги Разилешивде бу сёз янгыз Аллагь учун токъташдырылгъан алатлар булан байлавлу къоллангъан: Сыйлы чатыр, Ибадатхана, Аллагьгъа къуллукъ этегенде пайдаландырылагъан алатлар. Инсанлагъа байлавлу буса «сыйлы» деген сёз оланы Аллагьгъа ибадат этегенлерин англатгъан. Инсанлар да, алатлар да Сыйлы затгъа тиймеклиги булан сыйлы этилип бола. Нечик буса да бир нас затгъа тиймей турса, олар сыйлы кююнде къала. Эгер де мурдарланып къалса, янгыдан Аллагьгъа ибадат этивде ортакъчылыкъ этгенче неде пайдаландырылгъанча, олар дин адат булан тазаланма тарыкъ.

Сыйлы чатыр – бир ерден бир ерге алып юрюйген уллу чатыр. Шону айланасы булан бару ишленген абзар да болгъан. Абзарда къурбан этеген ер, багъыр «денгиз» ва оьзю Сыйлы чатыр ерлешдирилген. Сыйлы чатыргъа дагъы да Ёлугъувну чатыры неде Вагьийни чатыры деп де айтылгъан. Сыйлы чатыр исрайыллылар дин къуллукъчуланы кёмеклиги булан Аллагь булан ёлугъагъан ер болгъан. Чатырны ичинде сыйлы ер ва Сыйлыланы да Сыйлы ери болгъан. Сыйлы ерде уьстюне таклиф этивню экмеклери ва къурбанлар этмек учун тарыкълы алатлар ва шолай дагъы да ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер ва чыракъ салынгъан тах ерлешдирилген болгъан. Аллагьны буйругъу булан исрайыллылар, Сыйлы чатырны къуруп, дангылда айланагъанда, шону оьзлер булан алып юрюген. Сыйлы чатырны ичинде Разилешивню сандыгъы сакъланып болгъан. Сыйлы чатыр исрайыллыланы къонушундагъы Аллагьны уьюню белгиси йимик болгъан. Исрайыллылар тап Сыйлы чатырны алдында Аллагьгъа ибадат ва гьар гюн Огъар къурбанлар этген. Сулейман Ерусалимде Ибадатхана къургъанча, олар шолай этип тургъан. Исрайыллыланы Сыйлы чатырны абзарына гирме ихтияры болгъан, Сыйлы ерге гирме буса янгыз дин къуллукъчулагъа яратылгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ерине буса янгыз баш дин къуллукъчу, шо заманда да йылда янгыз бир керен гирме ихтияры болгъан. Исрайыллылар Аллагь Сыйлы чатырны ичинде бир айрыча кюйде бола ва бары да шонда жыйылгъанлар булан бола деп инангъан. Сулейманны заманларында Сыйлы чатырны бир ерден бир ерге алып юрюмеген, шо гьар заман Ерусалимде ерлешдирилип тургъан. Сонг шону орнун ташдан ва агъачдан ишленген Ибадатхана тутгъан.

Сыйлы экмек – Сыйлы чатырны (гечге таба буса Ибадатхананы) сыйлы ериндеги хас тахгъа салынагъан он эки маясыз экмек. Экмеклер тахны уьстюнде бир жуманы узагъында къала болгъан, шондан сонг шоланы орнуна янгы биширилген он эки экмек салынгъан. Хас тахны уьстюнден экмеклени тайдыргъан сонг, шоланы янгыз дин къуллукъчулагъа ашама яратылгъан.

Сыйлыланы да Сыйлы ери – Сыйлы чатырны, сонг буса Ибадатхананы инг де сыйлы ери. Шонда шагьатнаманы сандыгъы салына болгъан. Сыйлыланы да Сыйлы ери Сыйлы чатырдан уллу перде булан айрылгъан. Сулейман къургъан Ибадатханада Сыйлыланы да Сыйлы еринде карублар салынгъан. Къанунгъа гёре, Сыйлыланы да Сыйлы ерине янгыз баш дин къуллукъчуну гирме ихтияры болгъан. Ону да, бютюн халкъны гюнагьдан чаягъан дин адатны кюте туруп, йыл да бир керен, Тазаланывну гюнюнде гирме ихтияры болгъан.

Таза, нас – Эсги Разилешивде бу сёзлер аслу гьалда дин якъдан тазалыкъ ва наслыкъ булан байлавлу. Мусаны Къанунуна гёре, исрайыллылар тазаны да, насны да айырып билме герек болгъан. Нас деп белгили бир гьайванлар, къушлар, балыкълар, къураллар ва рызкъыны тюрлюлери гьисаплангъан. Тек шо адам булан да байлавлу болгъан. Масала, эгер де адам нас рызкъыдан ашамагъан буса, югъагъан гён аврувлугъа, оьлюню сюегине тиймеген буса, ону къан агъып турагъан ярасы ёкъ буса, ол таза деп гьисаплангъан. Къатынгиши гьар айда болагъан наслыгъындан сонг ва яш тапгъан башлапгъы гюнлеринде нас болгъан деп гьисаплангъан. Югъагъан гён аврувгъа ва бир-бир оьзге аврувлагъа тарылгъанлар да нас болгъан деп гьисаплангъан. Нас болгъан адамланы дин адатларда ортакъчылыкъ этме ва гьатта бир таза затгъа тийме де ихтияры болмагъан. Тазаланмакъ учун, адам бир тюрлю адатланы кютме герек болгъан. Масала, тазаланмакъ учун, къурбанлар этиле болгъан ва адамгъа иссоп булан сув себелей болгъан. Дагъы да чайынма ва опурагъын жувма тарыкъ болгъан.

Талант – 30 кг ювукъ авурлукъну оьлчевю.

Терапимлилер – оьзлеге ят халкълар (бир-бирде исрайыллылар да) сужда къылагъан уьй аллагьлар. Шоланы кёмеклиги булан пал да салына болгъан.

Тирсек – тирсекден къолну орта бармагъыны учуна ерлиги аралыкъ, ярым метрден бираз аз.

Урдун – Геннисарет кёлню ва Оьлю денгизни къошагъан оьзен. Шо оьзен Ваъда этилген топуракъны (Паластинни) гюнтувушда табиатдан амалгъа гелген дазусу болуп токътагъан.

Урим ва туммим – Аллагьны гьукмусун билмек учун къолланагъан къураллар. Шолар баш дин къуллукъчуну оьрмекчесинде болгъан; шогъар «дуван оьрмекче» (дуванны оьрмекчеси) деп де айтылгъан. Шо къуралланы кёмеклиги булан чёп ташлама бола болгъан деп гьисаплана: шоланы бириси – «дюр», бириси буса «тюгюл» деген маъналаны англатгъан.

Шагьарны къапусу – шагьарланы айланасы булан ишленген барулар шоланы сакълагъан. Баругъа къапу салына болгъан. Къапу гечеге неде душманлар ювукълашып гелегенде, бегитиле болгъан. Къапуну алдындагъы ачыкъ ер кёп халкъгъа жыйылма бек онгайлы болгъан. Шо саялы тап шонда жыйынлар оьтгерилген, дуван масъалалагъа къаралгъан ва сёйлешивлер юрюлген. Исрайыллыланы арасындан чыгъарылгъанлар буса, масала, югъагъан гён аврувлулар, шагьарны къапусундан тышда яшама тарыкъ болгъан.

Шагьатнаманы сандыгъы – исрайыллыланы аслу сыйлы алаты: агъачдан этилген ва уьстюне алтын тутулгъан къутукъ. Шону ичине оьзлеге къазылып 10 буйрукъ язылгъан эки таш такъта (ваъданы таш такъталары) салынгъан болгъан. Шо буйрукъланы Аллагь Исрайылны халкъы булан разилешив бегетгенде, Синай тавда Мусагъа берген болгъан. Сандыкъны къапгъачыны уьстюнде, алтын варакъ да берилип, къанатлары яйылгъан эки каруб болгъан. Сандыкъ Сыйлы чатырны, сонг Ибадатхананы Сыйлыланы да Сыйлы ери деп айтылагъан инг де сыйлы ерине салына болгъан.

Эпот – бу сёз Тавратда енгсиз уьст опуракъны англата. Шону дин къуллукъчулар дин адатланы кютегенде гийген. Эпотну, масала, Аллагьны сюегенин билме тарыкъ болгъанда гие болгъан.

Эсги Разилешив – Аллагьны Исрайылны халкъы булан бегетген Разилешивю; шо Разилешив исрайыллылар Мисриден чыкъгъанда, Синай тавда бегетилген. Шону аслу гесеги Къанун болуп токътай. Разилешивню, исрайыллылар шону нечик кютгени гьакъында хабарланагъан китапланы жыйымына да «Эсги Разилешив» деп айтыла. Шо жыйымгъа Мусаны Къанунуну китаплары, Исрайылны халкъыны Канъанны елегенден сонггъу яшаву гьакъда хабарлайгъан тарихи китаплар, Забур, Гьикматлыкъны китаплары ва пайхаммарланы китаплары гире.

Эсделикни йылы – Мусаны Къанунуну гёрсетивлерине гёре, гьар етти йылдан сонг, топуракъны ял алма къоюп, шону чачмай, юзюм борлаланы буса бутамай къойма тарыкъ болгъан. Гьар 50 йылдан сонг, топуракъны ишлетмей, тюшюмню къайтармай, бир йыл рагьат къойма тарыкъ болгъан. Адамлар шо йылны авлакъларда, юзюмлюклерде оьсген затланы ашап оьтгерме герек болгъан. Ондан къайры да, эгер адамлар заманлыкъгъа топуракъларындан магьрюм къалгъан буса, шо йыл олагъа топуракълары къайтарылгъан. Борчлуланы борчлары гечилген. Эсделикни йылында, Къанунгъа гёре, бары еслик оьзюню башлапгъы есине къайтарылма тарыкъ болгъан. Ярлылыгъындан оьзюн башгъа исрайыллыгъа къулчулукъгъа сатгъан исрайыллы буса янгыдан азат этилген.

Югъагъан гён аврув – Эсги Разилешивню талапларына гёре, югъагъан гён аврувлу адамлар нас деп гьисаплангъан. Шолай авруву булангъы адамланы халкъны арасындан къувалап тайдыргъан, неге тюгюл оьзгелер, олагъа тийип, гён аврув юкъмасын деп, оланы оьзге адамлардан айры сакълама тарыкъ болгъан. Янгыз толу кюйде сав болгъан сонг, югъагъан гён аврувлуланы къайтып халкъны арасына къошулма къойгъан. Шону буса дин къуллукъчу токъташдырма тарыкъ болгъан.

Юсуп – Якъубну он эки уланындан бириси, ону сююмлюсю. Исрайыл халкъны Апрайым ва Манасса деген эки къавуму ондан баш алгъан. Агъалары ва иниси ону къулчулукъгъа сатып берген. Тек Аллагь Юсупну къутгъаргъан ва мисрили пачаны бютюн еслигине гьаким этген. Шо къуллукъну кюте туруп, Юсуп агъаларын, инисин, савлай уьягьлюсюн ва шолай да кёп мисрилилени узакъ къургъакълыкъны вакътисинде ачлыкъдан къутгъаргъан.

Ягьуда – Якъубну он эки уланындан бириси ва Ягьуда къавумну ата-бабасы. Ону наслуларына ягьудилер деп айтылып гелген. Исрайылны инг уллу пачасы Сулейман Ягьуда къавумдан чыкъгъан. Сулейман пача оьлюп, темирказыкъдагъы къавумлар къыбладагъы къавумлардан (Ягьуданы ва Буньяминни) айрылгъанда, бу эки де къавум Къыбла пачалыкъны – Ягьудини къура. Къыбла пачалыкъны Давутну наслусундан чыкъгъан оьзюню пачалары болгъан, тахшагьары буса, алда йимик, Ерусалим болгъан.

Ягьудилер – инг башлап бу сёз Ягьуданы къавумундан – Якъубну уланларындан бирисини наслусундан чыкъгъан адамланы англата болгъан. Иса тувгъанча 586-нчы йылда Къыбла пачалыкъ гьисапланагъан Ягьуданы Бабил пачалыкъ елеген ва ону халкъы Бабилге есирликге тюшген. Есирликни заманында ва шондан сонг «ягьуди» деген сёз Ягьудини халкъын ва Исрайылны къайсы къавумундан чыкъгъан адамны англатмакъ учун, генг кюйде къолланма башлагъан.

Якъуб – Исгьакъны ва Ребеканы эки уланындан бириси, Ибрагьимни уланыны уланы. Якъуб оьзюню эгиз ёлдашы Исавдан геч тувса да, Аллагь ону танглагъан. Якъуб башлап тувгъан уланны ихтиярларын ва Аллагьдан айрыча шабагьатлавну гьилла булан алгъан. Ондан тувгъан он эки уландан ягьуди халкъны он эки къавуму баш ала. Пенуэл деген ерде Якъуб Аллагь булан ябушагъанда, Аллагь огъар «Исрайыл» деген атны берген. Якъубну бары да наслуларына да шо атны тагъып сёйлеме башлагъан.

Ят халкълар – бырынгъы исрайыллылар къалгъан бары да халкълагъа ят халкълар деп айта болгъан. Неге тюгюл, янгыз ягьудилер, Бир Аллагьгъа ибадат этип, къалгъан бары да халкълар буса кёп ялгъан аллагьлагъа инангъан, шолагъа сужда къылгъан ва гьакъ герти Аллагьны, Ол танглагъан исрайыллыланы душманы гьисаплангъан.

Тайпа-тухум

Карталар (Таврат)

Table of Contents

Таврат: Чыгъыш

Баш Сёз

Чыгъыш

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40

Сёзлюк (Таврат)

Абип
Абип ай, нисан ай
Адам
Адум
Амаликлилер
Амин
Аммунлулар
Аморлулар
Арив ийисли сылама
Астарта
Баал
Бабил
Байрамлар
Пасха
Чатырланы байрамы
Маясыз экмеклени байрамы
Жумаланы байрамы, емишлени жыйыв байрам
Зурнайланы байрамы
Сонгугюн
Балаам
Баш дин къуллукъчу
Бийикликлер
Буйрукъ
Буньямин
Бырынгъы ягьуди тил
Ваъда
Гера
Гилат
Гин
Гумура
Гьабил
Гьава
Гьажар
Гьанакълылар, Гьанакъны уланлары
Гьарун
Гьорип
Дарчин
Девлер
Дин къуллукъчу
Епа
Ерусалим
Жагьаннем, ахырат
Женнет, бав
Забулун
Ибадатхана
Ибрагьим, Ибрайим
Ийис тюшюрюв
Исав
Исгьакъ
Исрайыл
Исрайылны он эки къавуму
Иссоп
Канъан
Канъанлылар
Каруб
Кендир
Киннерет кёл
Корагь
Къабил
Къан
Къанун
Къарыш
Къурбан этеген ер
Яллатып ийис тюшюрмек учун къурбан этеген ер
Багъырдан этилген къурбан этеген ер
Къурбанлыкълар
Тёгюп этилеген къурбан
Бютюнлей яллатып этилеген къурбан
Гёнгюллю къурбан
Гюнагь саялы этилеген къурбан
Биремен къурбан
Ярашывлукъну къурбаны
Экмек къурбан
Левилилер
Лут
Май
Май сюртюв
Малайик
Малкиседек
Манна
Мидьян, мидьянлылар
Мологь
Муап, муаплылар
Муса
Назорлу
Наптали
Нугь
Омер
Ондан бир пай
Перде
Рагьил
Разилешив
Ребека
Репайымлылар
Салим
Сарай, Сара
Синай
Содом ва Гумура
Сыйлы
Сыйлы чатыр
Сыйлы экмек
Сыйлыланы да Сыйлы ери
Таза, нас
Талант
Терапимлилер
Тирсек
Урдун
Урим ва туммим
Шагьарны къапусу
Шагьатнаманы сандыгъы
Эпот
Эсги Разилешив
Эсделикни йылы
Югъагъан гён аврув
Юсуп
Ягьуда
Ягьудилер
Якъуб
Ят халкълар
Тайпа-тухум
Карталар (Таврат)